دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 4 2025 12 22 The Institutionalization of Monotheism in the Qurʾān and Its Social Functions: An Analysis Grounded in Émile Durkheim’s Sociology of Religion نهادینه‌سازی توحید در قرآن و کارکردهای اجتماعی آن؛ تحلیلی بر پایه مفاهیم جامعه‌شناسی دین امیل دروکیم 130 159 242441 10.22034/arq.2025.242441 FA عیسی علیزاده منامن استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران(نویسنده مسئول) 0000-0002-4531-2521 هاجر عاشوری نالکیاشیری استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 0009-0005-5303-1999 Journal Article 2025 11 26 Cultural transformation is one of the most significant functions of religion in human societies, and the Qurʾān, as a revealed text, played a foundational role in reshaping the doctrinal, moral, and social structures of pre‑Islamic Arab society. Focusing on the institutionalization of monotheism, this study examines the Qurʾān’s mechanisms of cultural transformation through the analytical lens of the sociology of religion, particularly the framework of Émile Durkheim. The research employs a descriptive–analytical method applied to selected Qurʾānic verses (with emphasis on those related to monotheism) alongside authoritative exegetical sources. The findings indicate that the Qur’ān employs four principal mechanisms to institutionalize monotheism: activating the innate divine disposition (<em>fiṭrah</em>) as the basis of supra‑individual consciousness; the gradual instruction of monotheistic belief in accordance with the audience’s social capacity; the institutionalization of collective rituals as instruments of social cohesion; and the creation of new collective representations that redefine the society’s semantic order. Comparative analysis demonstrates that these mechanisms, in terms of their social function, overlap with concepts such as collective consciousness, social reality, and religious rituals in Durkheim’s theory, although their origin in the Qurʾān is divine and revealed. The study concludes that employing theories from the sociology of religion—without reducing theological content—can provide a deeper understanding of the Qurʾān’s cultural transformation processes and offer an interdisciplinary model for Qurʾānic and social studies. <span lang="FA">تحول فرهنگی یکی از مهم‌ترین کارکردهای دین در جوامع انسانی است و قرآن کریم به‌عنوان متنی وحیانی، نقش بنیادینی در دگرگونی ساختارهای اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی جامعه عرب جاهلی ایفا کرده است. </span><span lang="FA">این پژوهش</span><span lang="FA"> با تمرکز بر نهادینه‌سازی توحید، به واکاوی شیوه‌های تحول‌آفرینی فرهنگی قرآن با بهره‌گیری از مفاهیم جامعه‌شناسی دین، به‌ویژه چارچوب تحلیلی امیل دروکیم، می‌پردازد. </span><span lang="FA">روش تحقیق</span><span lang="FA"> توصیفی</span><span lang="FA">–</span><span lang="FA">تحلیلی آیات منتخب قرآنی (با تأکید بر آیات مرتبط با توحید) و متون تفسیری معتبر است. </span><span lang="FA">یافته‌ها </span><span lang="FA">نشان می‌دهد که قرآن از چهار سازوکار اصلی برای نهادینه‌سازی توحید بهره برده است: فعال‌سازی فطرت الهی به‌عنوان بنیان آگاهی فرافردی، آموزش تدریجی باور توحیدی متناسب با ظرفیت اجتماعی مخاطبان، نهادینه‌سازی مناسک جمعی به‌مثابه ابزار انسجام اجتماعی، و ایجاد بازنمایی‌های جمعی جدید که نظام معنایی جامعه را بازتعریف می‌کند. </span><span lang="FA">تحلیل تطبیقی</span><span lang="FA"> نشان می‌دهد که این سازوکارها از حیث کارکرد اجتماعی با مفاهیمی چون وجدان جمعی، واقعیت اجتماعی و آیین‌های دینی در نظریه دروکیم هم‌پوشانی دارند، هرچند منشأ آن‌ها در قرآن الهی و وحیانی است. </span><span lang="FA">نتیجه</span><span lang="FA"> پژوهش نشان می‌دهد که بهره‌گیری از نظریه‌های جامعه‌شناسی دین، بدون تقلیل الهیاتی، می‌تواند فهم عمیق‌تری از فرآیند تحول فرهنگی قرآن ارائه دهد و الگویی میان‌رشته‌ای برای مطالعات قرآنی و اجتماعی فراهم آورد.</span> https://arq.quran.ac.ir/article_242441_bd4bce4ab2586c8f84aff4f9fbf42fc9.pdf