دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 6 2 2026 06 22 The Impact of Audience Analysis on Methods of Religious Propagation in the Medinan Verses: A Case Study of the First Juzʾ of the Holy Qur’an تأثیر مخاطب‌شناسی بر شیوه‌های تبلیغ در آیات مدنی؛مطالعه موردی جزء اول قرآن کریم 152 187 252002 10.22034/arq.2026.252002 FA مرضیه توکلی کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه بین المللی امام‎ خمینی، قزوین، ایران 0009-0004-5194-0526 محمد جمال الدین خوش خاضع استادیار گروه علوم قرآن وحدیث، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام‎ خمینی، قزوین، ایران(نویسنده مسئول) 0000-0001-8800-8303 Journal Article 2026 06 16 Audience analysis, as one of the fundamental principles of religious propagation, plays a decisive role in the effectiveness of a message and the realization of its guiding objectives. An educational message can achieve its desired outcome only when it is accompanied by a proper understanding of the audience’s level of comprehension, spiritual needs, cultural circumstances, and social position. The Holy Qur’an, as the central text of Islam, provides a prominent example of a purposeful and audience-oriented system of religious propagation, in which the diversity of audiences has shaped the diversity of both expressive and substantive approaches. Employing a descriptive-analytical method and focusing on the Medinan verses of the first Juzʾ of the Holy Qur’an, the present study seeks to demonstrate how the social and religious structure of the Medinan community and the various types of audiences played a role in determining the style of address, types of argumentation, and content of legal rulings. The findings demonstrate that, in the Medinan verses, Qur’anic addresses are structured according to a precise typology of audiences. In addressing believers and new Muslims, the Qur’an adopts an educational, motivational, and legislative approach. While strengthening doctrinal principles such as belief in the unseen and the Hereafter, it also sets forth a body of devotional, ethical, and social rulings for organizing their individual and collective lives. This approach enables the nascent Islamic community not only to consolidate its inner beliefs but also to attain structural cohesion and a coherent social identity. In contrast, the hypocrites are presented through an expositional yet indirect approach. Rather than focusing on identifying individuals, the Holy Qur’an delineates the behavioral and intellectual characteristics of hypocrisy, including the discrepancy between speech and conduct, false claims of reform, and mockery of believers. This educational approach enhances the level of social awareness and makes the community more resilient against the hidden and gradual infiltration of hypocrisy, without leading to an escalation of overt tensions. In dealing with polytheists and deniers, an argumentative and disputational method becomes prominent. On the one hand, by presenting the Qur’anic challenge (<em>taḥaddī</em>) and inviting them to produce a Sūrah comparable to it, the Qur’an puts its own divine authority to the test; on the other hand, by responding to doubts and explaining the wisdom behind certain rulings, it creates a space for rational dialogue. This approach demonstrates that, in confronting a denial-oriented mindset, persuasion and argumentation occupy a central position. In dialogue with the People of the Book, the Qur’an adopts an approach based on recalling divine blessings, reminding them of previous covenants, criticizing the distortion and concealment of truth, and revisiting the history of the Children of Israel. While emphasizing shared monotheistic principles, this method adopts a reform-oriented approach and creates the possibility for doctrinal interaction. Furthermore, in the multi-tribal and multi-religious environment of Medina, Qur’anic teachings emphasize principles such as fulfillment of covenants, economic justice, refraining from consuming wealth wrongfully, and strengthening social solidarity, demonstrating the close connection between religious guidance and social organization. Audience analysis in the Medinan verses of the Holy Qur’an is a fundamental factor in determining the type of address, the intensity of warning or glad tidings, the method of argumentation, and the content of legislative rulings. The diversity of the Qur’an’s approaches to religious propagation indicates that divine guidance is structured according to the actual requirements of its audiences and provides a comprehensive, dynamic, and effective model for religious propagation in diverse and complex societies. <span lang="FA">مخاطب‌شناسی به‌عنوان یکی از اصول بنیادین در فرایند تبلیغ دینی، نقشی تعیین‌کننده در میزان اثرگذاری پیام و تحقق اهداف هدایتی ایفا می‌کند. هر پیام تربیتی زمانی می‌تواند به نتیجه مطلوب دست یابد که با درک صحیح از سطح ادراک، نیازهای روحی، شرایط فرهنگی و موقعیت اجتماعی مخاطبان همراه باشد. قرآن کریم، به‌مثابه متن محوری دین اسلام، نمونه‌ای برجسته از نظام تبلیغی هدفمند و مخاطب‌محور را ارائه می‌دهد که در آن، تنوع شیوه‌های بیانی و محتوایی بر اساس تنوع مخاطبان شکل‌گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تمرکز بر آیات مدنیِ جزء نخست قرآن کریم، در پی آن است که نشان دهد چگونه ساختار اجتماعی و اعتقادی جامعه مدینه و گونه‌های مختلف مخاطبان، در تعیین سبک خطاب، نوع استدلال و محتوای احکام نقش‌آفرین بوده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در آیات مدنی، خطابات قرآنی بر اساس گونه‌شناسی دقیق مخاطبان سامان یافته است. در قبال مؤمنان و تازه‌مسلمانان، قرآن از رویکردی تربیتی، انگیزشی و تشریعی بهره می‌گیرد؛ به این معنا که ضمن تقویت اصول اعتقادی همچون ایمان به غیب و معاد، مجموعه‌ای از احکام عبادی، اخلاقی و اجتماعی را برای سازمان‌دهی زندگی فردی و جمعی آنان بیان می‌کند. این شیوه سبب می‌شود که جامعه نوپای اسلامی علاوه بر تحکیم باورهای درونی، از انسجام ساختاری و هویت اجتماعی منسجم نیز برخوردار گردد. در مقابل، منافقان با رویکردی افشاگرانه اما غیرمستقیم معرفی می‌شوند. قرآن کریم به جای تمرکز بر معرفی اشخاص، به ترسیم ویژگی‌های رفتاری و فکری نفاق می‌پردازد؛ ازجمله دوگانگی در گفتار و کردار، ادعای اصلاح‌طلبی کاذب و تمسخر مؤمنان. این شیوه آموزشی موجب ارتقای سطح بصیرت اجتماعی شده و جامعه را در برابر نفوذ پنهان و تدریجی نفاق مقاوم می‌سازد، بی‌آنکه به تشدید تنش‌های آشکار بینجامد. در مواجهه با مشرکان و منکران، روش استدلالی و جدلی برجسته می‌شود. قرآن از یک‌سو با طرح تحدی و دعوت به آوردن سوره‌ای همانند خود، اعتبار وحیانی خویش را به چالش می‌گذارد و از سوی دیگر، با پاسخ‌گویی به شبهات و تبیین حکمت برخی احکام، فضای گفت‌وگوی منطقی را فراهم می‌سازد. این رویکرد نشان می‌دهد که در برابر ذهنیت انکاری، اقناع و استدلال جایگاهی محوری دارد. در گفت‌وگو با اهل کتاب نیز قرآن شیوه‌ای مبتنی بر یادآوری نعمت‌های الهی، تذکر پیمان‌های پیشین، نقد تحریف و کتمان حقیقت و بازخوانی تاریخ بنی‌اسرائیل اتخاذ می‌کند. این روش ضمن تأکید بر مشترکات توحیدی، رویکردی اصلاح‌گرایانه دارد و امکان تعامل اعتقادی را فراهم می‌سازد. افزون بر این، در فضای چندقبیله‌ای و چنددینی مدینه، آموزه‌های قرآنی بر اصولی همچون وفای به عهد، عدالت اقتصادی، پرهیز از خوردن مال باطل و تقویت همبستگی اجتماعی تأکید می‌کنند که بیانگر پیوند وثیق میان هدایت دینی و سامان اجتماعی است. مخاطب‌شناسی در آیات مدنی قرآن کریم، عاملی بنیادین در تعیین نوع خطاب، شدت انذار یا بشارت، شیوه استدلال و محتوای تشریع احکام است. تنوع رویکردهای تبلیغی قرآن حاکی از آن است که هدایت الهی بر اساس اقتضائات واقعی مخاطبان سامان یافته و الگویی جامع، پویا و کارآمد برای تبلیغ دینی در جوامع متنوع و پیچیده ارائه می‌دهد.</span> https://arq.quran.ac.ir/article_252002_c53fbf309ddbe4caaa19173f311c9231.pdf