دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 3 2025 09 23 Analytical and Comparative Study of the Concept of Social Stratification: The Qur’anic Approach and Karl Marx’s Theory بررسی تحلیلی و تطبیقی مفهوم قشربندی اجتماعی از منظر مارکس و قرآن؛ شباهت‌ها و تفاوت‌ها 10 47 234458 10.22034/arq.2025.234458 FA محمدعلی حسینی استاد یار،گروه علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران (نویسنده مسئول) 0000-0001-8054-8591 فاطمه ملا آقا بابا دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی، گرایش قرآن و متون، دانشگاه پیام نور، قم، ایران 0009-0001-2101-5813 محمدطاهر یعقوبی دانشیارگروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0002-3537-3937 Journal Article 2025 01 01 This study presents a comparative examination of the concept of social stratification from the perspectives of the Qur’an and Karl Marx. Marx holds that the economic structure of society—particularly ownership of the means of production—is the primary determinant of social relations and the formation of different classes. In contrast, the Holy Qur’an evaluates social stratification based on spiritual and moral criteria. The significance of this research lies in offering a critical viewpoint that deepens the understanding of religious foundations concerning social classes. The research question asks what the criteria of social stratification are from the viewpoints of Karl Marx and the Qur’an, and how, considering the characteristics of each, these perspectives influence society. The hypothesis suggests that the Qur’anic view, with its emphasis on social justice and the distinction between acquired and non-acquired differences, partially overlaps with Marx’s class-based stratification while differing considerably in other respects. The study aims to achieve a deeper understanding of the points of convergence or divergence between Marxist and Qur’anic conceptions of social stratification. The research method is analytical and comparative, drawing on Qur’anic exegeses and sociological sources. The findings indicate that both Karl Marx and the Qur’an acknowledge the existence of social inequality, yet they interpret its origins differently. Marx emphasizes the role of the economy in class formation, whereas the Qur’an underscores the significance of moral and spiritual values in establishing a just society. While Marx envisions social revolution as the remedy, the Qur’an emphasizes social justice, fairness, and the struggle against oppression on both individual and collective levels. این پژوهش به بررسی تطبیقی مفهوم قشربندی اجتماعی از منظر قرآن و کارل مارکس پرداخته است. مارکس بر این باور است که ساختار اقتصادی جامعه، به‌ویژه مالکیت بر ابزار تولید، تعیین‌کننده اصلی روابط اجتماعی و شکل‌گیری طبقات مختلف است. در مقابل، قرآن کریم قشربندی اجتماعی را بر اساس معیارهای معنوی می‌سنجد. اهمیت این پژوهش در ارائه دیدگاهی انتقادی است که موجب شناخت بهتر از مبانی دینی در خصوص طبقات اجتماعی می‌شود. سؤال تحقیق آن است که معیارهای قشربندی اجتماعی از منظر مارکس و قرآن چیست و با توجه به ویژگی‌های هر دیدگاه، چه تأثیراتی بر جامعه دارند؟ فرضیه این پژوهش بر آن است که دیدگاه قرآن با تأکید بر عدالت اجتماعی و تفاوت‌های اکتسابی و غیر اکتسابی، در برخی موارد با قشربندی طبقاتی مارکس هم‌پوشانی دارد و در برخی دیگر، تفاوت‌های قابل‌توجهی وجود دارد. هدف تحقیق، دستیابی به درکی عمیق‌تر از تقابل یا تقارن دیدگاه‌های مارکسیستی و قرآنی درباره قشربندی اجتماعی است. روش تحقیق به‌صورت تحلیلی- تطبیقی و با استفاده از تفسیرهای قرآنی و منابع جامعه‌شناختی صورت می‌گیرد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مارکس و قرآن هر دو به وجود نابرابری اجتماعی اذعان دارند؛ اما ریشه‌های این نابرابری را متفاوت می‌بینند. مارکس بر نقش اقتصاد در شکل‌گیری طبقات تأکید دارد، درحالی‌که قرآن بر اهمیت ارزش‌های اخلاقی و معنوی در ایجاد جامعه‌ای عادلانه تأکید می‌کند. مارکس راه‌حل را در انقلاب اجتماعی می‌بیند، درحالی‌که قرآن بر عدالت اجتماعی، انصاف و مبارزه با ظلم به‌صورت فردی و جمعی تأکید دارد.

https://arq.quran.ac.ir/article_234458_14393e3c7aa93ff580a97defde6c7154.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 3 2025 09 23 Revisiting the Verse of Mut‘ah (Qur’an 4:24) through the Lens of the Concept of Social Necessity بازخوانی آیه متعه (۲۴/ نساء) با رویکرد مفهوم ضرورت اجتماعی 48 79 234459 10.22034/arq.2025.234459 FA محمد جواد هراتی استاد گروه علوم سیاسی، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران (نویسنده مسئول) 0009-0004-1779-8204 الهام صفائی زاده دانشجوی دکتری مدرسی معارف قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران 0000-0003-4729-1290 پوران میرزایی دانشیار، گروه حدیث، دانشکده علوم و معارف حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران 0000-0001-9928-7598 Journal Article 2025 05 15 <span style="font-size: 12.0pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-theme-font: major-bidi; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">The issue of mutʿah (temporary marriage), particularly in relation to verse 24 of Qur’an 4, has always been one of the most debated subjects in Qur’anic exegesis and Islamic jurisprudence, attracting extensive attention from Muslim exegetes and jurists, especially among the Imāmiyyah and Ahl al-Sunnah. The significance of this study lies in the fact that, despite the abundance of research on the legal ruling of mutʿah (temporary marriage), exegetical and social analyses of the verse with a focus on the concept of “necessity” at both the individual and social levels have received little attention. The main objective of this research is to elucidate the exegetical functions of the Verse of Istimtāʿ (Qur’an 4:24) within the framework of emerging human and social necessities and to reinterpret the concept of mutʿah (temporary marriage) in various social contexts. The research method is descriptive-analytical and based on library sources. In this regard, lexical and exegetical analyses of the verse are conducted alongside a review of the views of scholars from both schools of thought, as well as interpretations grounded in social conditions. The findings of the study indicate that, from the Imāmī exegetical perspective, the legitimacy of mutʿah (temporary marriage) is supported by the apparent meaning of the verse, the Prophetic tradition, and the narrations of the Ahl al-Bayt (AS), while emphasis on the expressions istimtāʿ and ujūrihunna implies the legality of temporary marriage. Furthermore, the concept of necessity occupies a central place in explaining the social function of mutʿah. The results reveal that mutʿah (temporary marriage), at the individual level, serves as a response to instinctive and psychological needs, and at the social level, it can function as a means of preserving society, particularly in critical situations such as war or scarcity of resources. Hence, collective necessities may give rise to individual necessity. Ultimately, revisiting the Verse of istimtāʿ based on the theory of necessity opens a new horizon for the social and comparative understanding of Sharīʿah rulings in the contemporary world. <span lang="AR-SA" style="font-size: 13.0pt; font-family: 'B Lotus'; mso-ascii-font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none;">مسئله متعه، به‌ویژه در ارتباط با آیه <span lang="FA" style="font-size: 13.0pt; font-family: 'B Lotus'; mso-ascii-font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none; mso-bidi-language: FA;">۲۴<span lang="AR-SA" style="font-size: 13.0pt; font-family: 'B Lotus'; mso-ascii-font-family: IRLotus; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: IRLotus; mso-font-kerning: 0pt; mso-ligatures: none;"> سوره نساء، همواره از مباحث مناقشه‌برانگیز در تفسیر و فقه اسلامی بوده و توجه گسترده مفسران و فقیهان مسلمان، به‌ویژه میان امامیه و اهل سنت را برانگیخته است. اهمیت این پژوهش در آن است که با وجود پژوهش‌های فراوان درباره حکم متعه، تحلیل تفسیری-اجتماعی آیه یادشده با تمرکز بر مفهوم «ضرورت» در دو سطح فردی و اجتماعی کمتر موردتوجه قرارگرفته است. هدف اصلی تحقیق، تبیین کارکردهای تفسیری آیه استمتاع در چارچوب ضرورت‌های نوپدید انسانی و اجتماعی و بازخوانی مفهومی حکم متعه در بسترهای مختلف اجتماعی است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای تنظیم‌شده است. در این راستا، تحلیل واژگانی و تفسیری آیه، همراه با بررسی دیدگاه‌های عالمان فریقین و تفسیرهای مبتنی بر شرایط اجتماعی صورت گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد در نگاه تفسیری امامیه، مشروعیت متعه مستند به ظاهر آیه، سنت نبوی و روایات اهل‌بیت (ع) است و تأکید بر واژه‌های «استمتاع» و «أُجورهن» دلالت بر ازدواج موقت دارد. همچنین مفهوم ضرورت در تبیین کارکرد اجتماعی متعه جایگاهی محوری دارد. نتایج بیانگر آن است که متعه در سطح فردی پاسخی به نیازهای غریزی و روانی به شمار می‌آید و در سطح اجتماعی می‌تواند ابزاری برای حفظ جامعه، به‌ویژه در شرایط بحرانی همچون جنگ یا کمبود امکانات باشد؛ ازاین‌رو ضرورت‌های جمعی می‌توانند ضرورت فردی ایجاد کنند. درنهایت، بازخوانی آیه استمتاع بر اساس نظریه ضرورت، افقی نوین برای فهم اجتماعی و تطبیقی احکام شرعی در دنیای معاصر می‌گشاید.

https://arq.quran.ac.ir/article_234459_2a435b8d8d161e41eb9af4bf910396ce.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 3 2025 09 23 The Foundations, Criteria, and Model of Leisure in Islam مبانی،‌ شاخص‌ها و الگوی گذران اوقات فراغت در اسلام 80 121 234460 10.22034/arq.2025.234460 FA محمد پارسائیان استادیار گروه قرآن و تربیت اجتماعی، جهاد دانشگاهی، تهران، ایران 0000-0001-5682-9932 Journal Article 2025 05 31 <span style="font-size: 12.0pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-theme-font: major-bidi; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">Islamic teachings have presented individual and social indicators and criteria for organizing leisure time. However, technological developments, socio-cultural transformations, and changes in lifestyle within modern societies have altered the meaning of leisure, creating a gap between traditional models and contemporary leisure practices. These transformations have posed serious challenges to policymaking processes in this field. The present study aims to explain the foundations, indicators, and model of leisure from the perspective of Islam through an interdisciplinary approach that integrates Islamic teachings and sociological theories. The research method employed is directed qualitative content analysis, in which an initial theoretical framework was developed using sociological theories, based on which primary concepts and codes were extracted. Subsequently, Islamic texts were analyzed through conceptual analysis, open coding, and axial coding, and the emerging themes were organized into a three-level structure. The findings indicate that Islamic indicators of leisure can be classified at three levels: (1) Essential Limits, encompassing restrictive and minimal Shar‘i frameworks; (2) Indicators of Excellence, including positive and educational components; and (3) Exemplary Model, representing ideal patterns for spiritually and morally capable individuals. Formulating cultural policies on leisure based on these levels can contribute to the effective management of leisure time and strengthen the cultural, educational, and multidimensional foundations of growth within the Islamic society. آموزه‌های اسلامی شاخص‌ها و معیارهایی فردی و اجتماعی برای سامان‌دهی اوقات فراغت ارائه کرده‌اند؛ بااین‌حال، تحولات فناورانه، دگرگونی‌های فرهنگی ـ اجتماعی و تغییر سبک زندگی در جوامع مدرن، معنای اوقات فراغت را متحول ساخته و سبب شکاف میان الگوهای سنتی و شیوه‌های جدید فراغت شده است. این تغییرات، فرایند سیاست‌گذاری در این حوزه را با چالش‌هایی جدی مواجه کرده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین مبانی و شاخص‌ها و الگوی گذران اوقات فراغت از منظر اسلام با رویکرد میان‌رشته‌ای میان آموزه‌های اسلامی و نظریه‌های جامعه‌شناسی انجام‌شده است. روش تحقیق، تحلیل محتوای کیفی هدایت‌شده است که در آن، چارچوب نظری اولیه با بهره‌گیری از نظریات جامعه‌شناسی طراحی و بر اساس آن، مفاهیم و کدهای اولیه استخراج شد. سپس متون اسلامی با استفاده از تحلیل مفهومی، کدگذاری باز و محوری تحلیل شد و مضامین جدید در ساختاری سه سطحی سامان‌دهی گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که شاخص‌های فراغت اسلامی در سه سطح قابل‌طبقه‌بندی است: «حدود ضروری» شامل چارچوب‌های سلبی و حداقلی شرعی، «شاخص‌های تعالی» شامل مؤلفه‌های ایجابی و تربیتی و «الگوی تراز» شامل الگوهای آرمانی ویژه افراد مستعد. تدوین سیاست‌های فرهنگی در حوزه فراغت مبتنی بر این سطوح، می‌تواند به مدیریت مؤثر اوقات فراغت و تقویت پایه‌های فرهنگی، تربیتی و رشد چندبُعدی در جامعه اسلامی منجر شود.

https://arq.quran.ac.ir/article_234460_f5056993a10465cc71ad9f46bc1fdf20.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 3 2025 09 23 A Content Analysis of Family Challenges with an Emphasis on Spousal Relations in the Noble Qur’an تحلیل محتوای آسیب‌های خانواده با تأکید بر روابط زوجین در قرآن کریم 122 155 234461 10.22034/arq.2025.234461 FA زهرا مواظبی دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران (نویسنده مسئول) 0009-0000-5435-411X ابراهیم ابراهیمی استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران 0000-0002-0655-1909 Journal Article 2025 07 20 <span style="font-size: 12.0pt; line-height: 115%; font-family: 'Times New Roman',serif; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-theme-font: major-bidi; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;">The family, as the most fundamental social institution, plays a pivotal role in ensuring the psychological, social, economic, and cultural well-being of society. Any disruption in the structure or function of the family can entail negative and lasting consequences at both individual and social levels. The present study, aiming to analyze the vulnerabilities affecting spousal relations within the family on the basis of the teachings of the Noble Qur’an, was conducted using the content-analysis method. To this end, all verses related to family vulnerabilities were identified and categorized. In the course of the content-analysis process, meaningful units were extracted and organized into principal themes and categories, and an analytical-expository approach was employed to interpret and elucidate the vulnerabilities. The findings indicate that the Qur’an, through a multilayered perspective, does not confine family vulnerabilities merely to the behavioral level, but also addresses deeper dimensions such as beliefs, attitudes, power relations, and gender roles. According to the analysis of the verses, the most significant threats undermining family cohesion include individualism, identity crisis, shifts in attitudes toward gender roles, violation of mutual rights, male domination, sexual promiscuity, weakening of religious beliefs, and psychological and legal spousal abuse. Based on the statistical results derived from a total of 64 relevant verses, the highest proportion of family vulnerabilities pertains to misconduct shared by both spouses (41%), followed by misconduct by men (39%), and misconduct by women (20%). In the face of these vulnerabilities, the Qur’an, by emphasizing foundational principles such as God-centeredness, chastity, righteous conduct, and the precedence of collective welfare over individual benefit, offers preventive and corrective strategies for strengthening and restoring spousal relations. The results of this study indicate that Qur’anic principles—grounded in human nature and characterized by conceptual flexibility—possess the capacity to accommodate contemporary social transformations and challenges. Accordingly, employing the Qur’anic framework can provide an effective model for enhancing family well-being, redefining intra-family mechanisms, and repairing strained relationships in contemporary societies. <span dir="RTL" lang="FA" style="font-size: 13.0pt; line-height: 115%; font-family: 'B Lotus'; mso-ascii-font-family: Calibri; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-hansi-font-family: Calibri; mso-ansi-language: EN-US; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: FA;">خانواده به‌عنوان بنیادی‌ترین نهاد اجتماعی، نقش محوری در تأمین سلامت روانی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه ایفا می‌کند. هرگونه اختلال در ساختار یا کارکرد خانواده می‌تواند پیامدهای منفی و پایدار در سطوح فردی و اجتماعی به همراه داشته باشد. پژوهش حاضر با هدف آسیب‌شناسی روابط زوجین در خانواده و بر اساس آموزه‌های قرآن کریم، با روش تحلیل محتوا انجام‌شده است. بدین منظور، تمامی آیات مرتبط با آسیب‌های خانواده شناسایی و دسته‌بندی گردید. در فرایند تحلیل محتوا، ضمن استخراج واحدهای معنایی و دسته‌بندی آن‌ها در قالب مقوله‌ها و محورهای اصلی، از رویکرد تحلیلی-تفسیری برای تبیین و آشکارسازی آسیب‌ها بهره گرفته شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم با رویکردی چندلایه، آسیب‌های خانواده را صرفاً به سطح رفتاری محدود نکرده و ابعاد عمیق‌تری چون باورها، نگرش‌ها، روابط قدرت و نقش‌های جنسیتی را نیز موردتوجه قرار داده است. بر اساس تحلیل آیات، مهم‌ترین آسیب‌های تهدیدکننده انسجام خانواده شامل فردگرایی، بحران هویت، تغییر در نگرش به نقش‌های جنسیتی، نقض حقوق متقابل، سلطه‌طلبی مردانه، تنوع‌طلبی جنسی، تضعیف باورهای دینی، همسر آزاری روانی و حقوقی است. بر اساس نتایج آماری به‌دست‌آمده از مجموع فراوانی 64 آیه، به ترتیب بیشترین آسیب‌های خانواده مربوط به سوء رفتار مشترک زوجین با بسامد (۴۱ درصد)، سوء رفتار مردان با بسامد (39 درصد) و سوء رفتار زنان با بسامد (20 درصد) است. قرآن کریم در برابر این آسیب‌ها با تأکید بر اصول بنیادینی چون خدامحوری، عفت، معاشرت به معروف و تقدم مصلحت جمعی بر منفعت فردی، راهکارهای پیشگیرانه و اصلاحی برای تحکیم و بازسازی روابط زوجین ارائه می‌دهد. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که اصول قرآنی با اتکای بر فطرت انسانی و انعطاف‌پذیری مفهومی، قابلیت انطباق با تحولات و چالش‌های نوین اجتماعی را دارا هستند. بر این اساس، بهره‌گیری از چارچوب قرآنی می‌تواند الگویی مؤثر برای ارتقای سلامت خانواده، بازتعریف سازوکارهای درون‌خانوادگی و ترمیم روابط آسیب‌دیده در جوامع معاصر فراهم آورد

https://arq.quran.ac.ir/article_234461_bd6987bd7f84b6efe9eabea700e61885.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 3 2025 09 23 A Comparative Analysis of the Role of Social Participation in Improving Economic Conditions with an Emphasis on Qur’anic Teachings تحلیل تطبیقی نقش مشارکت اجتماعی در بهبود وضعیت اقتصادی با تأکید بر آموزه‌های قرآنی 156 185 234462 10.22034/arq.2025.234462 FA عبد الصمد بامری اصل کارشناسی ارشد ، علوم قرآن و حدیث، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران 0009-0005-2430-4986 هادی زینی ملک آباد استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، حقوق و معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران(نویسنده مسئول) 0000-0002-7771-9780 محمد عثمان حسین بر دانشیارگروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران 0000-0003-3330-9314 Journal Article 2025 08 17 The phenomenon of social participation is one of the fundamental pillars in shaping sustainable development and realizing economic justice in contemporary societies. While modern economic theories—particularly within liberal and neoliberal approaches—define participation largely based on self-interest, the free market, and capital-driven mechanisms, the Noble Qur’an, through a theocentric and human-centered perspective, offers a comprehensive and spiritual model of participation grounded in intergroup mutual assistance, almsgiving (infāq), zakāt, and waqf. Employing a descriptive-analytical method and drawing on Shia and Sunni exegetical sources, economic literature, and studies of contemporary theories, this research seeks to provide a comparative analysis of the role of social participation in improving economic conditions, with an emphasis on Qur’anic teachings and a comparison with the foundations of modern economics. The theoretical framework of the paper is based on the Qur’anic concept of social justice (centered on verses concerning zakāt, infāq, and ṣadaqāt) and on theories of self-interest and the free market in modern economic thought. The findings indicate that, in Qur’anic reasoning, social participation is more than an economic obligation; it is an act of worship, a means of spiritual refinement, and a mechanism for the just distribution of wealth, articulated through three modes: obligatory (zakāt), voluntary (infāq), and institutional-sustainable (waqf). In contrast, although modern systems offer notable advantages, participation is often treated as an instrument for economic exploitation and for consolidating the interests of particular groups. The conclusion of the study suggests that revisiting this Qur’anic model may provide grounds for proposing alternative frameworks in economic policymaking aimed at reducing poverty and inequality—an approach that elevates not only material well-being but also human dignity and social capital. پدیده مشارکت اجتماعی، یکی از ارکان بنیادین در شکل‌گیری توسعه‌ی پایدار و تحقق عدالت اقتصادی در جوامع معاصر است. درحالی‌که نظریه‌های اقتصادی مدرن، به‌ویژه در رویکردهای لیبرالی و نئولیبرالی، مشارکت را عمدتاً بر پایه منافع شخصی، بازار آزاد و ابزارهای سرمایه‌محور تعریف می‌کنند، قرآن کریم با نگاهی انسان‌محور و الهی، الگویی جامع و معنوی از مشارکت ارائه می‌دهد که بر کمک متقابل میانْگروهی اجتماعی، انفاق، زکات و وقف استوار است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع تفسیری شیعه و اهل سنت، آثار اقتصادی و مطالعات نظریه‌های معاصر درصدد است به تحلیل تطبیقی نقش مشارکت اجتماعی در بهبود وضعیت اقتصادی، با تأکید بر آموزه‌های قرآنی و مقایسه آن با مبانی اقتصاد مدرن بپردازد. چارچوب نظری مقاله بر نظریه عدالت اجتماعی در قرآن (با محوریت آیات زکات، انفاق و صدقات) و نظریه‌های نفع شخصی و بازار آزاد در اقتصاد مدرن استوارشده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مشارکت اجتماعی در منطق قرآنی، فراتر از یک وظیفه اقتصادی، یک عبادت الهی، ابزار تهذیب نفس و سازوکار توزیع عادلانه ثروت است که در قالب سه سازوکار الزامی (زکات)، داوطلبانه (انفاق) و نهادی-پایدار (وقف) تعریف می‌شود؛ درحالی‌که در نظام‌های مدرن، ضمن مزایای قابل‌توجه، مشارکت اغلب ابزاری برای بهره‌برداری اقتصادی و تقویت منافع گروه‌های خاص تلقی می‌شود. نتیجه‌گیری مقاله حاکی از آن است که بازخوانی این الگو می‌تواند زمینه‌ساز ارائه مدل‌های جایگزین در سیاست‌گذاری اقتصادی برای کاهش فقر و نابرابری باشد؛ الگویی که نه‌تنها نیازهای مادی بلکه کرامت انسانی و سرمایه اجتماعی را نیز ارتقاء می‌بخشد.

https://arq.quran.ac.ir/article_234462_5ae060902707ceea27efaae1591d88a7.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 3 2025 09 23 Reassessment of the Characteristics of Divine and Social Traditions in the Qur’an بازشناسی مشخصه های سنن الهی و اجتماعی در قرآن 186 213 234467 10.22034/arq.2025.234467 FA محمد فراهانی دانشیار،گروه تفسیر قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، تهران، ایران 0000-0002-0872-9993 Journal Article 2024 02 24 Every universal and all-encompassing principle related to the growth, flourishing, exaltation, or decline and degeneration of human beings and societies represents one of the Divine and social traditions. Recognizing and comprehending these traditions is a vital and fundamental factor in preventing the destruction of nations and ensuring their progress and dignity, for the Divine traditions operate within present communities just as they did within those of the past. A comprehensive understanding of the causes that led to the downfall of previous societies can be transmitted to other nations and communities, thereby preventing their destruction. On this basis, examining the characteristics of Divine and social traditions—namely, analyzing the constituent and formative elements, as well as the conditions of these Divine laws that have influenced human life since creation—is of great importance and necessity. Human beings and societies must be aware of the reasons, causes, and circumstances behind the events that befall them, so that through affirmative or preventive action, they may respond appropriately and traverse their worldly and spiritual journey toward happiness, perfection, and Divine proximity in the shortest and most correct path. Accordingly, the components of Divine and social traditions in the Qur’an and its exegetical literature have been discussed—through library-based research and descriptive-analytical methods—in such aspects as their foundation upon the principle of causality, universality and comprehensiveness, permanence and immutability, compatibility with human free will, guidance-oriented nature, social dimension, and the succession of Divine traditions. هر قاعدة کلی و جهان‌شمولی که در رابطه با رشد، شکوفایی، تعالی یا سقوط و انحطاط انسان و جامعه باشد، بیانگر سنتی از سنن الهی و اجتماعی است. شناخت و درک این سنن، عامل مهم و اساسی در جلوگیری از نابودی امت‌ها و عامل پیشرفت و عزت است؛ زیرا سنن الهی همان‌گونه در جوامع و امت‌های حاضر جریان می<span dir="LTR" style="font-size: 13.0pt; font-family: 'Calibri',sans-serif; mso-ascii-font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'B Nazanin'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'B Lotus';">‌یابد که در سابق جریان یافته است و آگاهی جامع نسبت به آنچه در جوامع پیشین باعث سقوط آن‌ها شده، می<span dir="LTR" style="font-size: 13.0pt; font-family: 'Calibri',sans-serif; mso-ascii-font-family: 'B Nazanin'; mso-ascii-theme-font: major-bidi; mso-hansi-font-family: 'B Nazanin'; mso-hansi-theme-font: major-bidi; mso-bidi-font-family: 'B Lotus';">‌تواند در سایر امت‌ها و جوامع تسری یابد و به دنبال آن از نابودی امت جلوگیری کند. بر این پایه واکاوی مشخصه‌های سنن الهی و اجتماعی؛ یعنی بررسی عوامل تشکیل‌دهنده، سازنده و شرایط سنت‌ها و قواعد آن‌که از جانب خداوند در زیست انسان از اول خلقت تاکنون دخیل بوده، بسیار مهم و ضروری است، چراکه انسان و اجتماع باید از چرایی اتفاقاتی که بر وی عارض می‌گردد، علل و عوامل و شرایط آن اطلاع داشته باشد تا بتواند با عملکرد ایجابی یا سلبی نسبت به آن اتفاقات، اقدامی نماید و زندگی دنیوی و اخروی خویش را در رسیدن به سعادت، کمال و قرب الهی با کوتاه‌ترین زمان و درست‌ترین راه طی کند. با این بیان مؤلفه‌های سنن الهی و اجتماعی در قرآن و تفاسیر، با توجه به بررسی‌های کتابخانه‌ای و روش تحلیلی و توصیفی در مواردی ازجمله ابتناء بر اصل علیت، عمومیت و فراگیر بودن، ثبات و تغییرناپذیری، سازگاری با اختیار انسان، هدایت‌گری و اجتماعی بودن و توالی سنت‌های الهی، بیان‌شده است.

https://arq.quran.ac.ir/article_234467_7f338c9dd211022e303accaddb9ef17f.pdf