دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 4 2025 12 22 A Discourse Analysis of Jihadi Salafi Excommunication of Political Rulers (Based on Qur’ān 5:44) through the Lens of Social Exegesis تحلیل گفتمان سلفیه جهادی در تکفیر حاکمان (مبتنی بر آیۀ 44 سوره مائده) از نگاه تفسیر اجتماعی 10 37 242438 10.22034/arq.2025.242438 FA احسان خامنوی خیابانی دانشجوی دکتری، فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران 0009-0000-0910-2095 سید محمد صادق موسوی دانشیار گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید مطهری(ره)، تهران، ایران(نویسنده مسئول) 0009-0002-3858-2897 سید ابوالقاسم نقیبی استاد گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید مطهری (ره)، تهران، ایران. 0000-0001-7761-7832 Journal Article 2025 05 14 This study aims to examine and critique the Jihadi Salafi reading of Qur’ān 5:44. The research employs a descriptive–analytical method and is grounded in the theoretical framework of social exegesis of the Qur’ān and critical discourse analysis. The findings indicate that this interpretation suffers from methodological deviation in three respects: first, by disregarding the historical context and circumstances of revelation—relating to the alteration of the ruling on stoning by the Jews of Medina—the verse is detached from its original setting; second, it fails to distinguish between the various degrees of unbelief, whereas Qur’ānic exegetes such as Ṭabarī, Qurtubī, and ʿAllāmeh Ṭabāṭabāʾī differentiate between “practical unbelief” and “doctrinal unbelief”; and third, it instrumentalizes Qur’ānic interpretation for ideological purposes. The historical roots of this reading may be traced to developments following the collapse of the Ottoman Caliphate as well as the influence of the thought of Sayyid Quṭb and Ibn Taymiyyah. From a social perspective, this interpretation yields consequences such as delegitimizing Muslim governments, weakening social cohesion, undermining the authority of jurisprudential scholarship, fostering religious disengagement among younger generations, reinforcing Islamophobia, and obstructing pathways toward Islamic civilizational development. The study concludes by proposing strategies at the theoretical, jurisprudential, and educational levels, including a return to the classical exegetical tradition, systematic critique of Salafi jurisprudence, and reform of religious education. این پژوهش با هدف بررسی و نقد قرائت سلفیه جهادی از آیه ۴۴ سوره مائده انجام‌شده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی است و بر چارچوب نظری تفسیر اجتماعی قرآن و تحلیل گفتمان انتقادی استوار است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این قرائت از سه منظر دچار انحراف روش‌شناختی است: نخست، با حذف سیاق تاریخی و شأن نزول آیه ـ که به ماجرای تحریف حکم رجم از سوی یهودیان مدینه مربوط است ـ از بستر اصلی خود جدا می‌شود؛ دوم میان مراتب مختلف کفر تمایز قائل نمی‌شود، درحالی‌که مفسرانی همچون طبری، قرطبی و علامه طباطبایی میان «کفر عملی» و «کفر اعتقادی» تفاوت گذاشته‌اند و سوم تفسیر قرآن را در خدمت اهداف ایدئولوژیک قرار می‌دهد. ریشه‌های تاریخی این نوع خوانش را می‌توان در تحولات پس از فروپاشی خلافت عثمانی و نیز تأثیرپذیری از آرای سید قطب و ابن‌تیمیه جست‌وجو کرد. از منظر اجتماعی، این قرائت پیامدهایی همچون مشروعیت‌زدایی از دولت‌های مسلمان، تضعیف انسجام اجتماعی، کاهش اعتبار مرجعیت فقهی، دین‌گریزی در میان نسل جوان، تقویت اسلام‌هراسی و انسداد مسیر تمدن‌سازی اسلامی را به دنبال دارد. در پایان، راهکارهایی در سه سطح نظری، فقهی و آموزشی برای مواجهه با این رویکرد پیشنهادشده است؛ ازجمله بازگشت به سنت تفسیری، نقد روشمند فقه سلفی و اصلاح نظام آموزش دینی.

https://arq.quran.ac.ir/article_242438_6d8eae2845476f78809435627468d17e.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 4 2025 12 22 An Evaluation of Asma Barlas’s Conception of Gender Justice in Comparison with the Views of Ayatollah Javadi Amoli ارزیابی دیدگاه عدالت جنسیتی اسما بارلاس در تطبیق با آراء آیت‌الله جوادی آملی 38 69 242437 10.22034/arq.2025.242437 FA بی بی حکیمه حسینی حکمت استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران(نویسنده مسئول) 0000-0002-3074-0961 فاطمه عطائی دالنجان کارشناسی ارشد علوم قرآنی، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، مشهد، ایران Journal Article 2024 05 01 Given the growing prominence of the concept of gender in many fields, in recent years some Qurʾānic scholars have turned to female-centered readings of the Qur’ān in order to highlight Qurʾānic concepts related to equality and gender justice. One of the figures who has reconsidered issues of Islam and gender by offering alternative interpretations of certain Qurʾānic verses on women is Asma Barlas, a Pakistani-American scholar and author of Believing Women in Islam. Influenced by the ideas of Fazlur Rahman and, in some respects, following Amina Wadud's interpretive approach, Barlas proposes a distinct hermeneutic in this field. The present study, using a descriptive-analytical method and documentary data, seeks to explain Asma Barlas’s interpretive thought and methodology and to compare her views on gender justice with those of Ayatollah Javadi Amoli regarding Qurʾānic verses related to women—such as those concerning creation, testimony, and hijab. Analytical examination of the views of these two figures shows that both believe in God’s justice toward women within the framework of divine law. However, Barlas regards equality across all domains as the criterion for realizing gender justice and thus adheres to an egalitarian conception of justice, whereas Ayatollah Javadi Amoli adopts a merit-based conception of justice. The latter appears to offer a more accurate account of gender justice and is preferable to Barlas’s perspective. با توجه به فراگیری مقولة جنسیت در بسیاری از عرصه‌ها، در سال‌های اخیر برخی قرآن‌پژوهان به خوانش زنانه قرآن روی آوردند تا به مفاهیم قرآنی مبنی بر برابری و عدالت جنسیتی تمرکز نمایند. یکی از شخصیت‌هایی که به بازاندیشی مسائل اسلام و جنسیت با تکیه‌بر ارائه تفسیری متفاوت از برخی آیات قرآن در حوزه زنان پرداخته است، اسما بارلاس پژوهشگر پاکستانی - آمریکایی و نویسنده کتاب زنان مؤمن در اسلام است که متأثر از آرای فضل الرحمن و به‌نوعی دنباله‌رو آمنه ودود در تفسیر است. پژوهش حاضر درصدد آن است تا با روش توصیفی - تحلیلـی و داده‌های اسنادی، ضمن تبیین اندیشه و روش اسما بارلاس در تفسیر، به تطبیق آرای وی در باب عدالت جنسیتی با اندیشه‌های آیت‌الله جوادی آملی در آیات مربوط به زنان همانند خلقت، شهادت و حجاب زن بپردازد. بررسی تحلیلی دیدگاه این دو شخصیت نشان می‌دهد هر دو معتقد به عدالت خداوند نسبت به زنان در قوانین هستند؛ اما بارلاس مساوات و برابری در همه ساحت‌ها را معیار تحقق عدالت جنسیتی می‌شمارد و قائل به عدالت مساواتی است، حال‌آنکه رویکرد آیت‌الله جوادی آملی مبتنی بر عدالت استحقاقی بوده که به نظر می‌رسد در تبیین عدالت جنسیتی به صواب نزدیک‌تر و بر نظرات بارلاس ترجیح دارد.

https://arq.quran.ac.ir/article_242437_fdb74ea1aad3dc774d4ec4be5c646e33.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 4 2025 12 22 An Analysis of Legal and Status Inequality in Women’s Employment from the Perspective of Ayatollah Javadi Amoli تحلیل مسئله نابرابری حقوقی و منزلتی در اشتغال زنان از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی 70 103 242439 10.22034/arq.2025.242439 FA محمود کریمی بناد کوکی استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران 0009-0008-9122-0397 حسن اخباری دانشجوی دکتری، علوم قرآن و حدیث، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران(نویسنده مسئول) مهدی حمزه پور دانشیار گروه علوم تصمیم و سیستم های پیچیده، دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران 0000-0002-7858-6158 Journal Article 2025 06 30 The issue of legal and status inequalities affecting women—one of the current social concerns in Iranian society—results from the lack of a precise articulation of the Islamic perspective on anthropology and ontology. An inadequate understanding of the stations of women and men, their assigned responsibilities, and their respective roles within the cosmic order has led to the assumption of inequality in the domain of employment. Accordingly, this article examines the views of a contemporary theologian who adopts a maximalist approach to religion, employing thematic analysis as its methodological framework. The thematic network derived from Javadi Amoli’s works indicates that, in his view, what distinguishes individuals are the perfections pertaining to the soul, which are shared between men and women and are referred to in this study as the overarching theme of “virtues.” By contrast, what is presumed to constitute inequality between men and women pertains to the contingencies of worldly life and aligns with divine wisdom aimed at ensuring the proper functioning of life in this world. These matters do not, therefore, generate legal or status disparities between the two sexes and are categorized under the overarching theme of “tasks.” Consequently, not only do both groups share the capacity for attaining genuine perfections, but they also possess common rights in many employment‑related matters. مسئله نابرابری‌های حقوقی و منزلتی زنان به‌عنوان یکی از مسائل روز جامعه ایرانی، محصول عدم تبیین دقیق دیدگاه اسلامی در باب انسان‌شناسی و هستی‌شناسی است. عدم شناخت صحیح از جایگاه زن و مرد و وظایف محوله و نقش‌های هر یک در نظام هستی، موجب ایجاد فرضیه نابرابری در حوزه اشتغال شده است؛ ازاین‌رو در این مقاله دیدگاه یکی از متألهان معاصر که نگاه حداکثری به دین دارد، با استفاده از روش تحلیل مضمون مورد مطالعه قرار گرفت. تحلیل شبکه مضامین موجود در آثار جوادی آملی نشان‌دهنده آن است که در دیدگاه ایشان آنچه موجب تمایز افراد می‌شود، همانا کمالات مرتبط با روح بوده که بین زن و مرد مشترک است و در این پژوهش تحت عنوان مضمون فراگیر «فضائل» از آن یادشده است و آنچه مفروضِ نابرابری بین زن و مرد است، مربوط به اقتضائات حیات دنیوی و متناسب با حکمت الهی مبنی بر جریان یافتن صحیح زندگی در این دنیاست و موجب اختلاف حقوقی و منزلتی این دو نخواهد بود و تحت عنوان مضمون فراگیر «مشاغل» جایابی شده است؛ لذا این دو صنف علاوه بر آنکه در امکان تحصیل کمالات حقیقی مشترک‌اند؛ در بسیاری از امور مربوط به اشتغال نیز دارای حق مشترک هستند.

https://arq.quran.ac.ir/article_242439_2bc726ff6965a8d45d9b3c171f7fea3b.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 4 2025 12 22 Examining the Concept of “Divine Trial” in the Qur’ān and Its Relation to Individual and Social Development بررسی مفهوم «امتحان» در قرآن و ارتباط آن با توسعۀ فردی و اجتماعی 104 129 242440 10.22034/arq.2025.242440 FA فاطمه محمدی استادیار گروه علوم قرآن و حدیث ، دانشکده حضرت نرجس (س)، دانشگاه ولی عصر (عج)، رفسنجان، ایران (نویسنده مسئول) 0009-0004-4814-2128 زهرا عبّاسی دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران 0009-0003-4243-3314 Journal Article 2025 10 29 Divine trials and tribulations refer to the hardships and tests that God ordains for humanity. From a religious perspective, these difficulties are not without purpose; rather, through them, God reveals humanity’s hidden potentials, guiding and propelling individuals toward growth. Thus, life’s hardships are not merely sources of suffering but opportunities for human development. This research addresses the question of whether these divine trials can simultaneously strengthen human psychological capabilities and solidify social bonds among people. More precisely, it investigates the relationship between divine hardships and two crucial concepts: first, resilience, examining how these difficulties empower individuals in their personal lives, making them stronger and more resolute; and second, social capital, exploring how they foster greater trust and cohesion within society. To answer this question, Qur’ānic terms related to this subject, such as fitnah (trial), balāʾ (affliction), and tamḥīṣ (purification), were analyzed through a study of Qur’ānic verses and with the aid of authoritative exegeses, including al-Mizān, Tasnīm, al-Taḥrīr wa al-Tanwīr, and al-Kashshāf. Ultimately, this research yields three conclusions: first, hardships alter individuals’ perceptions of problems; second, individuals develop greater patience and fortitude amidst difficulties; and third, the shared experience of hardship enhances mutual trust and social cohesion. This three-stage model demonstrates the congruence between Islamic teachings and contemporary human sciences, proposing a culturally and religiously grounded solution as a foundation for individual growth and the betterment of social life. ابتلا و امتحان الهی یعنی، سختی‌ها و آزمون‌هایی که خداوند برای انسان قرار می‌دهد. این سختی‌ها در نگاه دینی بی‌دلیل نبوده بلکه خداوند از این راه استعدادهای پنهان انسان را کشف کرده و او را به سمت رشد سوق داده و هدایت می‌کند. پس سختی‌های زندگی فقط یک رنج نیستند بلکه یک فرصت برای رشد انسان محسوب می‌شوند. این پژوهش در پاسخ به این سؤال شکل‌گرفته که آیا این آزمون‌های الهی می‌توانند هم توانایی‌های روانی انسان را تقویت کنند و هم پیوندهای اجتماعی میان مردم را محکم‌تر کنند؟ به عبارت دقیق‌تر، رابطه میان سختی‌های الهی با دو مفهوم مهم در این پژوهش بررسی‌شده است: یکی (تاب‌آوری)؛ یعنی اینکه این سختی‌ها چطور باعث می‌شوند آدم در زندگی شخصی قوی‌تر و بااراده‌تر شود و دیگری (سرمایه اجتماعی) یعنی اینکه چطور باعث می‌شوند مردم در جامعه بیشتر به هم اعتماد کنند و کنار هم ایستادگی کرده و منسجم شوند. جهت پاسخ به این سؤال، واژگانی که قرآن در این موضوع به‌کاربرده مثل (فتنه)، (بلاء) و (تمحیص) با روش مطالعه و تحلیل آیات قرآن و با کمک تفسیرهای معتبری مثل المیزان، تسنیم، التحریر و التنویر و کشاف بررسی شدند. درنهایت نیز، این پژوهش به سه نتیجه رسیده است: اول اینکه سختی‌ها دیدگاه انسان به مشکلات را عوض می‌کنند. دوم اینکه انسان در دل سختی‌ها صبورتر و محکم‌تر می‌شود. سوم اینکه تجربه مشترک سختی، اعتماد میان مردم را بیشتر و جامعه را منسجم‌تر می‌کند. این الگوی سه مرحله‌ای نشان می‌دهد که آموزه‌های اسلامی و علوم انسانی امروز با هم همخوانی دارند و می‌توانند به‌عنوان یک راه‌حل برخاسته از فرهنگ و دین خودمان، پایه‌ای برای رشد فردی و بهبود زندگی اجتماعی باشند.

https://arq.quran.ac.ir/article_242440_f721f4cae3de144cb3312abff9396e19.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 4 2025 12 22 The Institutionalization of Monotheism in the Qurʾān and Its Social Functions: An Analysis Grounded in Émile Durkheim’s Sociology of Religion نهادینه‌سازی توحید در قرآن و کارکردهای اجتماعی آن؛ تحلیلی بر پایه مفاهیم جامعه‌شناسی دین امیل دروکیم 130 159 242441 10.22034/arq.2025.242441 FA عیسی علیزاده منامن استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران(نویسنده مسئول) 0000-0002-4531-2521 هاجر عاشوری نالکیاشیری استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران 0009-0005-5303-1999 Journal Article 2025 11 26 Cultural transformation is one of the most significant functions of religion in human societies, and the Qurʾān, as a revealed text, played a foundational role in reshaping the doctrinal, moral, and social structures of pre‑Islamic Arab society. Focusing on the institutionalization of monotheism, this study examines the Qurʾān’s mechanisms of cultural transformation through the analytical lens of the sociology of religion, particularly the framework of Émile Durkheim. The research employs a descriptive–analytical method applied to selected Qurʾānic verses (with emphasis on those related to monotheism) alongside authoritative exegetical sources. The findings indicate that the Qur’ān employs four principal mechanisms to institutionalize monotheism: activating the innate divine disposition (fiṭrah) as the basis of supra‑individual consciousness; the gradual instruction of monotheistic belief in accordance with the audience’s social capacity; the institutionalization of collective rituals as instruments of social cohesion; and the creation of new collective representations that redefine the society’s semantic order. Comparative analysis demonstrates that these mechanisms, in terms of their social function, overlap with concepts such as collective consciousness, social reality, and religious rituals in Durkheim’s theory, although their origin in the Qurʾān is divine and revealed. The study concludes that employing theories from the sociology of religion—without reducing theological content—can provide a deeper understanding of the Qurʾān’s cultural transformation processes and offer an interdisciplinary model for Qurʾānic and social studies. تحول فرهنگی یکی از مهم‌ترین کارکردهای دین در جوامع انسانی است و قرآن کریم به‌عنوان متنی وحیانی، نقش بنیادینی در دگرگونی ساختارهای اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی جامعه عرب جاهلی ایفا کرده است. این پژوهش با تمرکز بر نهادینه‌سازی توحید، به واکاوی شیوه‌های تحول‌آفرینی فرهنگی قرآن با بهره‌گیری از مفاهیم جامعه‌شناسی دین، به‌ویژه چارچوب تحلیلی امیل دروکیم، می‌پردازد. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی آیات منتخب قرآنی (با تأکید بر آیات مرتبط با توحید) و متون تفسیری معتبر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن از چهار سازوکار اصلی برای نهادینه‌سازی توحید بهره برده است: فعال‌سازی فطرت الهی به‌عنوان بنیان آگاهی فرافردی، آموزش تدریجی باور توحیدی متناسب با ظرفیت اجتماعی مخاطبان، نهادینه‌سازی مناسک جمعی به‌مثابه ابزار انسجام اجتماعی، و ایجاد بازنمایی‌های جمعی جدید که نظام معنایی جامعه را بازتعریف می‌کند. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد که این سازوکارها از حیث کارکرد اجتماعی با مفاهیمی چون وجدان جمعی، واقعیت اجتماعی و آیین‌های دینی در نظریه دروکیم هم‌پوشانی دارند، هرچند منشأ آن‌ها در قرآن الهی و وحیانی است. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که بهره‌گیری از نظریه‌های جامعه‌شناسی دین، بدون تقلیل الهیاتی، می‌تواند فهم عمیق‌تری از فرآیند تحول فرهنگی قرآن ارائه دهد و الگویی میان‌رشته‌ای برای مطالعات قرآنی و اجتماعی فراهم آورد.

https://arq.quran.ac.ir/article_242441_bd4bce4ab2586c8f84aff4f9fbf42fc9.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 5 4 2025 12 22 The Role of Counselors and Educational Mentors in the Prevention and Reduction of Student Addiction: A Mixed‑Methods Study in Khuzestan Province Schools[1] [1] This scientific article is derived from the master’s thesis of Mr. Mobin Shah Vali, supervised by Dr. Shahla Bagheri. The thesis was conducted in a demand‑driven format with the support of the Research Institute for Education Studies. نقش مشاوران و مربیان پرورشی در پیشگیری و کاهش اعتیاد دانش‌آموزان (مطالعه‌ای ترکیبی در مدارس استان خوزستان) 160 197 242442 10.22034/arq.2025.242442 FA مبین شاه ولی کارشناسی ارشد پژوهش علوم اجتماعی، آموزش و پرورش، آبادان، ایران 0009-0009-5720-0963 شهلا باقری استاد گروه جامعه شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران(نویسنده مسئول) 0009-0008-0955-4110 Journal Article 2025 12 07 Addiction is among the most significant social harms, posing a serious threat to adolescents’ psychosocial well‑being as well as the stability of families and society. School‑based prevention therefore holds strategic importance. The present study, conducted in Khuzestan Province, aimed to elucidate the role of school counselors and educational mentors in preventing and reducing students’ inclination toward addiction, employing a sequential mixed‑methods design (qualitative-quantitative). In the qualitative phase, 19 counselors and educational mentors were selected through purposive sampling, and data were collected via semi‑structured interviews. Data analysis was carried out using the grounded theory approach through open, axial, and selective coding. In the quantitative phase, 363 male upper‑secondary students from five cities of Khuzestan Province were selected through simple random sampling and completed a researcher‑designed questionnaire developed based on the qualitative findings; the data were analyzed using descriptive and inferential statistics. The findings indicated that students’ inclination toward addiction is shaped by three categories of factors: individual factors (such as weak life skills, low self‑esteem, and poor emotion regulation), family factors (including conflict, parental addiction, and inadequate supervision), and socio‑cultural factors (such as peer pressure, availability of substances, and the influence of virtual spaces). Moreover, the role of counselors and educational mentors was confirmed at three levels—prevention, identification, and support—encompassing life‑skills training, early detection, and the provision of counseling services. The results underscore the necessity of strengthening the professional status of these groups and designing integrated interventions grounded in scientific knowledge and cultural‑religious values to reduce students’ tendency toward addiction and enhance their psychosocial well‑being. اعتیاد در زمره مهم‌ترین آسیب‌های اجتماعی است که سلامت روانی_اجتماعی نوجوانان و پایداری خانواده و جامعه را تهدید می‌کند و پیشگیری از آن در بستر مدرسه، اهمیتی راهبردی دارد. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش مشاوران و مربیان پرورشی در پیشگیری و کاهش گرایش به اعتیاد دانش‌آموزان، با رویکرد ترکیبی متوالی (کیفی-کمی) در استان خوزستان انجام شد. در بخش کیفی، ۱۹ نفر از مشاوران و مربیان پرورشی با نمونه‌گیری هدفمند انتخاب و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد؛ تحلیل داده‌ها با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد و طی مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت. در بخش کمی، ۳۶۳ دانش‌آموز پسر دوره متوسطه دوم از پنج شهرستان به روش نمونه‌گیری تصادفی ساده انتخاب و پرسشنامه محقق‌ساخته مبتنی بر یافته‌های کیفی را تکمیل کردند؛ داده‌ها با بهره‌گیری از آمار توصیفی و استنباطی تحلیل شد. یافته‌ها نشان داد که گرایش به اعتیاد متأثر از سه دسته عوامل است: عوامل فردی (نظیر ضعف مهارت‌های زندگی، عزت‌نفس پایین و ناتوانی در تنظیم هیجان)، عوامل خانوادگی (از جمله تعارضات، اعتیاد والدین و نظارت ناکافی) و عوامل اجتماعی_فرهنگی (همچون فشار همسالان، دسترسی به مواد و تأثیرات فضای مجازی). همچنین، نقش مشاوران و مربیان در سه سطح: پیشگیری، شناسایی و حمایت‌گری،(شامل آموزش مهارت‌های زندگی، تشخیص زودهنگام و ارائه خدمات مشاوره‌ای)، به‌عنوان مؤلفه‌ای کلیدی تأیید شد. نتایج بر ضرورت تقویت جایگاه حرفه‌ای این گروه و طراحی مداخلات تلفیقی مبتنی بر دانش علمی و ارزش‌های فرهنگی-دینی به‌منظور کاهش گرایش به اعتیاد و ارتقای سلامت روانی-اجتماعی دانش‌آموزان تأکید دارد.

https://arq.quran.ac.ir/article_242442_f2c5ea256dddb8acffe6d41e1fff47c0.pdf