دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 6 1 2026 03 21 Self-Belief and the Development of the Muslim Individual, with Emphasis on the Economic Dimension: A Qur’anic Perspective خودباوری و رشد انسان اسلامی با تأکید بر بعد اقتصادی از منظر قرآن کریم 10 35 247829 10.22034/arq.2026.247829 FA باقر حسامی عزیزی استادیار، گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران 0000-0002-0542-6807 Journal Article 2026 05 09 This study examines self-belief as a fundamental component in the formation of a balanced personality and the comprehensive development of the human being. The Holy Qur’an presents the human being as endowed with intrinsic dignity, free will, and God-given capacities and as capable of pursuing the path of perfection and advancement through faith, trust in God, and awareness of his or her inner potential. Within this framework, self-belief is not merely a psychological trait; rather, it is a reality grounded in a monotheistic worldview that guides individual and social conduct, particularly in the economic sphere. The study aims to elucidate the status of self-belief in the development of the Islamic individual, with particular emphasis on its economic dimension, from the perspective of the Holy Qur’an. Employing a descriptive-analytical method, the research draws on Qur’anic verses, authoritative exegetical works, and contemporary scholarly sources. The findings indicate that Qur’anic self-belief—grounded in faith in God, recognition of human dignity, awareness of divine vicegerency, and confidence in God-given abilities—contributes to the formation of an active, responsible, and industrious personality. Rather than embracing passivity and dependence, such an individual engages in work and production and makes proper use of available talents and resources. From a Qur’anic perspective, self-belief is inseparably connected with trust in God. While remaining conscious of personal limitations, the believer draws upon God-given capacities in pursuit of legitimate goals. In the economic sphere, Qur’anic self-belief produces several significant effects: it strengthens commitment to productive work and discourages passive dependence; safeguards human dignity and prevents economic humiliation; reinforces social responsibility through charitable giving, cooperation, and participation; and redirects economic conduct from narrow self-interest toward justice, poverty alleviation, and the reduction of inequality. Self-belief therefore not only motivates effective economic activity but also strengthens the ethical and social foundations of economic life. Accordingly, Qur’anic self-belief offers a model of the “Islamic economic agent”—an individual who combines self-confidence and independence with economic conduct governed by servitude to God, justice, and service to society. The development of the Muslim individual is realized through the interrelationship of faith, dignity, endeavor, and responsibility. Within the Qur’anic framework, self-belief constitutes both an educational and a civilizational principle that guides human beings toward perfection and a faith-centered way of life. در این پژوهش، خودباوری به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های بنیادین در شکل‌گیری شخصیت متعادل و رشد همه‌جانبه انسان بررسی شده است. قرآن کریم انسان را موجودی برخوردار از کرامت ذاتی، اختیار و توانمندی‌های الهی معرفی می‌کند که با اتکا به ایمان، توکل و شناخت ظرفیت‌های درونی خود می‌تواند مسیر کمال و پیشرفت را طی کند. در این چارچوب، خودباوری صرفاً یک ویژگی روان‌شناختی نیست، بلکه حقیقتی برخاسته از جهان‌بینی توحیدی است که رفتار فردی و اجتماعی انسان، به‌ویژه در عرصه اقتصادی، را جهت‌دهی می‌کند. هدف پژوهش، تبیین جایگاه خودباوری در رشد انسان اسلامی با تأکید بر بُعد اقتصادی از منظر قرآن کریم است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر آیات قرآن، تفاسیر معتبر و منابع پژوهشی معاصر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که خودباوری قرآنی، مبتنی بر ایمان به خدا، باور به کرامت انسان، توجه به خلافت الهی و اعتماد به توانایی‌های خدادادی، به شکل‌گیری شخصیتی فعال، مسئولیت‌پذیر و تلاشگر می‌انجامد. چنین انسانی به‌جای انفعال و وابستگی، مسیر کار، تولید و بهره‌گیری صحیح از استعدادها و منابع را برمی‌گزیند. در نگاه قرآن، خودباوری با توکل پیوندی ناگسستنی دارد؛ انسان مؤمن ضمن آگاهی از محدودیت‌های خویش، از ظرفیت‌های الهی برای تحقق اهداف مشروع بهره می‌گیرد. ازنظر اقتصادی، خودباوری قرآنی آثار مهمی دارد: تقویت روحیه کار مولد و پرهیز از اتکای منفعلانه؛ حفظ عزت و کرامت انسانی و جلوگیری از ذلت اقتصادی؛ تقویت مسئولیت اجتماعی از طریق انفاق، تعاون و مشارکت؛ و هدایت رفتار اقتصادی از منفعت‌طلبی فردی به‌سوی عدالت، رفع فقر و کاهش نابرابری. بدین‌سان، خودباوری نه‌تنها کنش اقتصادی مؤثر را برمی‌انگیزد، بلکه بنیان‌های اخلاقی و اجتماعی اقتصاد را نیز تحکیم می‌کند. بر این اساس، خودباوری قرآنی الگویی برای «انسان اقتصادی اسلامی» ارائه می‌دهد؛ انسانی که در عین اعتمادبه‌نفس و استقلال، رفتار اقتصادی خود را در چارچوب عبودیت، عدالت و خدمت اجتماعی تنظیم می‌کند. رشد انسان اسلامی در پیوند ایمان، کرامت، تلاش و مسئولیت معنا می‌یابد و خودباوری در منطق قرآن، مؤلفه‌ای تربیتی و تمدنی در مسیر تعالی انسان و زیست مؤمنانه است.

https://arq.quran.ac.ir/article_247829_b3f14a4530d08d03078f6c316dd3a32b.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 6 1 2026 03 21 Qur’anic Strategies for Strengthening Social Resilience against Enemy Cognitive Warfare راهبردهای قرآنی تاب‌آوری اجتماعی در مواجهه با جنگ شناختی دشمن 36 67 247832 10.22034/arq.2026.247832 FA سید معصوم حسینی استادیار،گروه تفسیر و علوم قرآن،دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم،قم،ایران 0000-0002-2277-0415 فاطمه هدایتی سطح4،تفسیر تطبیقی،مدرسه تخصصی حضرت خدیجه(س)،بابل،ایران(نویسنده مسئول) 0009-0008-4378-2176 Journal Article 2025 09 07 This study examines Qur’anic strategies for strengthening social resilience in the face of the enemy’s cognitive warfare. Its central research question concerns which patterns derived from the text of the Holy Qur’an can provide a foundation for reinforcing social stability and cohesion under the complex conditions of the contemporary world, in which adversaries employ media tools and psychological operations to influence the perceptions, beliefs, and behavior of Islamic societies. The significance of the study lies in the fact that cognitive warfare, unlike conventional warfare, targets the collective mind and identity. Countering such warfare therefore requires profound and sustainable strategies grounded in authentic religious sources. Employing a descriptive-analytical method, the study examines Qur’anic verses related to such concepts as resistance, patience, insight, awareness, unity, and social cohesion. It first clarifies the key concepts associated with social resilience and cognitive warfare and then classifies and analyzes selected verses in accordance with these conceptual categories. To enhance the accuracy and validity of the analysis, the study draws on authoritative Shi‘i and Sunni exegetical sources, including al-Mīzān, Tasnīm, Fī Ẓilāl al-Qurʾan, and Majmaʿ al-Bayān, as well as other relevant exegetical works and scholarly studies. This approach ensures that the interpretation of the selected verses is based on a systematic and in-depth understanding of the Qur’anic text. The findings indicate that the Holy Qur’an presents an integrated and multilayered set of strategies for confronting cognitive threats. These strategies not only strengthen individuals against psychological and propagandistic pressures but also contribute to the formation of a resilient, informed, and cohesive society. The findings classify these strategies into four principal levels: psychological-affective, cognitive, behavioral, and institutional-social. At the psychological-affective level, the Qur’an reinforces individuals’ inner stability by emphasizing patience, trust in God, hope in divine assistance, and tranquility of the heart, thereby increasing their resistance to anxiety and the enemy’s negative insinuations. At the cognitive level, the Qur’an emphasizes insight, reflection, contemplation of the divine signs, and the rejection of blind imitation. These principles enhance individuals’ capacity for discernment and reduce their vulnerability to distortion, misinformation, and doubt. At the behavioral level, the Qur’an presents practical models of resistance, jihad, enjoining what is right, and forbidding what is wrong, thereby encouraging active and responsible participation in society. At the institutional-social level, it emphasizes unity, solidarity, adherence to religious authority, and the avoidance of division. These elements play a fundamental role in preserving social cohesion and neutralizing the enemy’s divisive strategies. Overall, the proposed model demonstrates that social resilience in Qur’anic thought is not merely an individual or temporary response, but a dynamic, integrated, and multilevel system encompassing the various dimensions of human existence and social organization. By linking faith, awareness, action, and social institutions, this system provides a comprehensive foundation for preserving the identity, cohesion, and stability of the Islamic ummah in the face of cognitive warfare. It may therefore serve as a strategic framework for cultural and social policymaking in Islamic societies. این پژوهش به تبیین راهبردهای قرآنی مؤثر بر تقویت تاب‌آوری اجتماعی در مواجهه با جنگ شناختی دشمن می‌پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که در شرایط پیچیده امروز، که دشمنان با بهره‌گیری از ابزارهای رسانه‌ای و عملیات روانی در پی تغییر ادراک، باور و رفتار جوامع اسلامی هستند، چه الگوهایی از متن قرآن کریم می‌تواند به عنوان مبنایی برای تقویت پایداری و انسجام اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد. اهمیت این پژوهش از آن جهت است که جنگ شناختی، برخلاف جنگ‌های سخت، ذهن و هویت جمعی را هدف قرار داده و مقابله با آن نیازمند راهبردهایی عمیق، پایدار و مبتنی بر منابع اصیل دینی است. پژوهش حاضر با به‌کارگیری روش توصیفی–تحلیلی، به بررسی و تحلیل آیات مرتبط با مفاهیمی همچون مقاومت، صبر، بصیرت، آگاهی، وحدت و انسجام اجتماعی پرداخته است. در این راستا، ابتدا مفاهیم کلیدی مرتبط با تاب‌آوری اجتماعی و جنگ شناختی تبیین شده، سپس آیات منتخب بر اساس این مفاهیم دسته‌بندی و مورد تحلیل قرار گرفته‌اند. برای افزایش دقت و اعتبار تحلیل‌ها، از منابع تفسیری معتبر شیعه و اهل سنت، از جمله المیزان، تسنیم، فی ظلال القرآن و مجمع‌البیان و سایر کتب تفسیری و برخی منابع علمی مرتبط با موضوع بهره گرفته شده است تا برداشت‌ها از آیات، مبتنی بر فهم عمیق و روشمند از متن قرآن باشد. نتایج نشان می‌دهد که قرآن کریم مجموعه‌ای از راهبردهای هماهنگ و چندلایه را برای مواجهه با تهدیدهای شناختی ارائه می‌دهد. این راهبردها نه‌تنها به تقویت فرد در برابر فشارهای روانی و تبلیغاتی کمک می‌کنند، بلکه زمینه‌ساز شکل‌گیری جامعه‌ای مقاوم، آگاه و منسجم نیز هستند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که این راهبردها را می‌توان در چهار سطح اصلی دسته‌بندی کرد: سطح روانی–عاطفی، سطح شناختی، سطح رفتاری و سطح نهادی–اجتماعی. در سطح روانی–عاطفی، قرآن با تأکید بر مفاهیمی همچون صبر، توکل، امید به نصرت الهی و آرامش قلبی، به تقویت ثبات درونی افراد می‌پردازد و آنان را در برابر اضطراب‌ها و القائات منفی دشمن مقاوم می‌سازد. در سطح شناختی، بر بصیرت، تفکر، تدبر در آیات الهی و پرهیز از پیروی کورکورانه تأکید شده است که این امر موجب افزایش قدرت تشخیص و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریف‌ها و شبهات می‌شود. در سطح رفتاری، قرآن با ارائه الگوهای عملی از مقاومت، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، زمینه کنش فعال و مسئولانه افراد در جامعه را فراهم می‌آورد. در نهایت، در سطح نهادی–اجتماعی، بر وحدت، همبستگی، ولایت‌پذیری و پرهیز از تفرقه تأکید شده است که این عناصر نقش اساسی در حفظ انسجام اجتماعی و خنثی‌سازی راهبردهای تفرقه‌افکنانه دشمن دارند. در مجموع، این الگو نشان می‌دهد که تاب‌آوری اجتماعی در اندیشه قرآنی، صرفاً یک واکنش فردی و مقطعی نیست، بلکه نظامی چندسطحی، پویا و هماهنگ است که ابعاد مختلف وجودی انسان و ساختارهای اجتماعی را در بر می‌گیرد. این نظام با پیوند میان ایمان، آگاهی، عمل و ساختارهای اجتماعی، بستری جامع برای حفظ هویت، انسجام و پایداری امت اسلامی در برابر جنگ شناختی فراهم می‌سازد و می‌تواند به عنوان چارچوبی راهبردی برای سیاست‌گذاری فرهنگی و اجتماعی در جوامع اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.

https://arq.quran.ac.ir/article_247832_d5a35a0a1104fad38260dacedca490d8.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 6 1 2026 03 21 Strategies Employed by the Opponents of Social Tawḥīd and Prophetic Methods of Countering Them: A Qur’an-Based Study راهبردهای معارضان توحید اجتماعی در جوامع و شیوه های مقابله با آن در سیره پیامبران با تاکید بر قرآن 68 97 247833 10.22034/arq.2026.247833 FA محمد عرب صالحی استاد،گروه منطق فهم دین،پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،تهران،ایران 0000-0002-0343-4002 فریده پیشوایی سطح چهار،تفسیر تطبیقی،موسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه خواهران،قم،ایران(نویسنده مسئول) 0000-0002-8273-343X Journal Article 2026 02 19 According to Qur’anic verses and historical accounts, all prophets began their missions by calling people to monotheism and rejecting every form of idolatry. This monotheistic call had an inherently social dimension and directly opposed the dominant creed—the ideological foundation of the ruling order—thereby challenging the legitimacy of the prevailing systems of government. Consequently, the rulers and elites of the prophets’ societies responded to the call to monotheism with hostility. This study seeks to identify and analyze the strategies employed by opponents of social monotheism (Tawḥīd) and the methods adopted by the prophets to confront them, with particular emphasis on the Qur’an. The significance of the study lies in the fact that contemporary hegemonic systems employ similar strategies to distance people from servitude to God and subject them to their own domination. Effective resistance to such systems therefore requires a comprehensive understanding of these strategies. Employing a library-based method and an exploratory approach, the study finds that the opponents of social monotheism (Tawḥīd) commonly employed such strategies as exploiting misguided popular sentiments and cultural deprivation, claiming lordship, humiliating people to suppress protest, enlisting deviant religious scholars, promoting monopolistic practices and social stratification, obstructing rational thought, issuing threats, making accusations, and resorting to violence. In response, the prophets consistently emphasized rational reflection and the reform of people’s perceptions, confronted social systems founded on polytheism and arrogance, affirmed human equality, and sought to establish monotheistic societies by institutionalizing divine values within social structures. Through these measures, they upheld the fundamental principles and requirements of monotheism as a comprehensive theory of social governance. These prophetic methods may be rearticulated and operationalized as Qur’anic strategies for liberating contemporary societies from exploitation and domination within a world governed by Pharaonic systems بنا بر آیات قرآن و گزارش‌های تاریخی همه پیامبران دعوت خود را از توحید و نفی هرگونه بت‌پرستی آغاز کردند. این توحید که ماهیتی اجتماعی داشت، ضد آیین حاکمه یعنی مبنای ایدئولوژیک رژیم سلطه بوده و مشروعیتِ بنیان حکومت آنان را زیر سؤال می‌برد؛ به همین علت حاکمان و اشراف عصر پیامبران در برابر دعوت به این توحید، دست به ستیزه‌جویی زدند. مسئله این پژوهش استخراج و تحلیل راهبردهای معارضان توحید اجتماعی در جوامع و شیوه‌های مقابله با آن در سیره انبیاء با تأکید بر قرآن است. ضرورت تحقیق این است که نظام استکباری در عصر حاضر نیز با راهبردهای مشابه مردم را از بندگی خدا دور کرده و به بندگی خود می‌کشانند و برای مقابله، باید بر این راهبردها احاطه داشت. یافته‌های تحقیق که بر اساس روش کتابخانه‌ای و با رویکرد اکتشافی انجام‌شده، نشان می‌دهد سوءاستفاده از احساسات غلط و فقر فرهنگی مردم و ادعای ربوبیت؛ استخفاف قوم برای جلوگیری از اعتراض، استفاده از عالمان منحرف، انحصارطلبی و طبقاتی‌کردن جامعه، بی‌منطقی، تهدید، تهمت‌زدن و مقابله خونین راهبردهای مشترک آنان در مقابله با توحید اجتماعی بوده است. در مقابل پیامبران با تأکید بر تعقل و اصلاح بینش مردم، مبارزه با نظام‌های اجتماعی مبتنی بر شرک و استکبار، تأکید بر برابری انسان‌ها و ایجاد جوامع توحیدی به‌وسیله نهادینه‌سازی ارزش‌های الهی در ساختارهای اجتماعی، بر مؤلفه‌های بنیادین و الزامات توحید به‌مثابه نظریه اداره جامعه استقامت ورزیدند. شناسایی این شیوه‌ها می‌تواند به‌عنوان راهکارهای قرآنی برون‌رفت از استثمار نظام سلطه در دنیای فرعون‌زده امروزی بازتعریف و عملیاتی شود.

https://arq.quran.ac.ir/article_247833_fbccacb32fea6e0899651fa405c088a0.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 6 1 2026 03 21 The Status of Truthfulness in the Qur’an and Practical Wisdom and Its Role in the Advancement of Society جایگاه صداقت در قرآن وحکمت عملی و نقش‌آفرینی آن در تعالی اجتماع 98 129 247828 10.22034/arq.2026.247828 FA علی نیکوئی استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی شیراز، شیراز، ایران 0000-0003-1698-5695 Journal Article 2025 09 24 Whether human beings are social by nature or by necessity, they are inherently social beings, and the advancement of social life depends on factors that establish and sustain social order and cohesion. Among these factors is the extent to which truthfulness governs social relations. Truthfulness is a disposition of the soul that manifests as honesty in speech and integrity in conduct. It originates in the soundness of belief, and other moral virtues arise from this inner disposition. For this reason, scholars of ethics have described truthfulness as “the noblest of the qualities of the soul and the foremost of virtuous moral traits.” This study addresses the following questions: What status does truthfulness occupy in the Qur’an and practical wisdom, and how does it contribute to the advancement of society? The study employs a library-based method of data collection and adopts a descriptive-analytical approach to the examination of the collected material. The findings indicate that truthfulness and veracity are among the most important means of fostering social trust and play a fundamental role in establishing and maintaining social order and cohesion. Truthfulness is also regarded as essential to the survival of society and the legitimacy of rulers. Security, as another defining feature of an advanced society, is likewise considered a consequence of individuals’ adherence to truthfulness in its various dimensions. The study further argues that truthfulness in belief, understood as the correspondence of one’s conception with objective reality, provides the foundation for a proper understanding of progress and sustainable development. It prevents the rights of future generations from being disregarded, protects the environment from harm, and contributes to felicity in the Hereafter. An advanced society is realized through the manifestation of justice in its various spheres; such justice, however, cannot be achieved without cultivating the moral virtues that arise from the disposition of truthfulness انسان چه مدنی بالطبع باشد و چه مدنی بالاستخدام، موجودی اجتماعی است و تعالی زیست اجتماعی او مستلزم عواملی است که باعث ایجاد و تداوم نظم و انسجام جامعه می‌گردد. ازجملۀ این عوامل، میزان حاکمیّت «صداقت» بر روابط اجتماعی است. «صداقت» ملکه‌ای است نفسانی که در گفتار به‌صورت راست‌گویی و در کردار به‌صورت راست‌کرداری نمود می‌یابد و سرمنشأ آن راستی در اعتقاد است و سایر فضایل اخلاقی از این ملکۀ نفسانی نشئت می‌گیرند و بدین دلیل است که علمای اخلاق آن را «اشرف صفات نفسانیه و رئیس اخلاق ملکیّه» دانسته‌اند. این پژوهش با هدف پاسخ به این سؤال شکل‌گرفته است که: «جایگاه صداقت در قرآن و حکمت عملی چیست؟ تأثیر و نقش‌آفرینی آن در تعالی اجتماع چگونه است؟» روش این پژوهش از حیث جمع‌آوری داده‌ها، کتابخانه‌ای و ازلحاظ پردازش اطلاعات، توصیفی و تحلیلی است. نتیجه پژوهش «صدق و راستی» را به‌عنوان مهم‌ترین عامل «اعتمادزا» در اجتماع، سبب ایجاد و استمرار نظم و انسجام اجتماعی می‌داند و آن را شرط بقای جامعه و مشروعیت حاکمان می‌شمرد و «امنیّت» را به‌عنوان شاخصۀ دیگر جامعه متعالی، ره‌آورد التباس اعضای آن به صداقت در ابعاد گوناگون می‌داند. ازنظر نویسنده؛ «صدق» در اعتقاد و تطابق انگاره با عالَم واقع، زمینۀ نگرش صحیح بشریت به «پیشرفت و توسعۀ پایدار» را فراهم می‌آورد و مانع ضایع شدن حقوق آیندگان و دافع ایذاء محیط‌زیست و باعث سعادت در حیات اخروی می‌گردد. جامعۀ متعالی با تجلّی «عدالت» در عرصه‌های مختلف تحقق می‌یابد و این مهم جز با استقرار فضایل اخلاقی منبعث از ملکۀ «صداقت» غیرممکن است.

https://arq.quran.ac.ir/article_247828_2a2676072ccdb58a19cc9b7a1dc214ab.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 6 1 2026 03 21 Factors Promoting and Hindering Social Cohesion from the Perspective of the Qur’an and Sunnah: A Thematic Analysis عوامل و موانع همبستگی اجتماعی از منظر قرآن و سنت مبتنی بر تحلیل مضمون 130 163 247831 10.22034/arq.2026.247831 FA اسماعیل چراغی کوتیانی استاد یار، گروه جامعه شناسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران 0009-0005-9509-7507 Journal Article 2025 10 14 The continuity and advancement of societies require both the strengthening of social solidarity and the removal of the obstacles that undermine it. Social solidarity is widely regarded as a key element in preserving the structure of society and achieving sustainable development. Various factors may contribute to its formation and consolidation. Language, ethnicity, nationality, the presence of a common enemy, social participation, justice, and shared values and norms are among the phenomena identified in the social sciences as foundations of solidarity. This study seeks to provide a more comprehensive understanding of the subject by examining the factors that strengthen social solidarity and the barriers that hinder it from the perspective of the Qur’an and Sunnah. Adopting a qualitative approach, the study employs thematic analysis to present a systematic account of the Qur’anic and Prophetic perspectives on social solidarity. The findings indicate that, according to religious teachings, social solidarity constitutes a divine covenant within the social order (core theme) and is influenced by factors that either reinforce or weaken it (main themes). From the perspective of the Qur’an and Sunnah, shared faith, unity and adherence to religious teachings, faith-based social sentiments, the strengthening of intergenerational bonds, emphasis on common beliefs, convergence based on a shared system of values and norms, the promotion of justice, and the establishment of a unified legal framework constitute the principal foundations of social solidarity (strengthening subthemes). Conversely, religious discord, the intensification of social divisions and internal conflicts, and excessive nationalism constitute serious barriers to the realization of social solidarity (weakening subthemes). The study concludes that social solidarity is indispensable to the stability, continuity, and dynamism of society. Accordingly, both the reinforcement of the factors that foster solidarity and the mitigation of the barriers that undermine it require serious attention from members of the public, actors who shape the broader culture of society, and governing institutions ماندگاری و پیشرفت جوامع نیازمند تقویت همبستگی اجتماعی از سویی و طرد موانع آن از سوی دیگر است. همبستگی اجتماعی به عنوان عنصری کلیدی برای حفظ ساختار جامعه و دستیابی به توسعه پایدار، مورد تاکید قرار گرفته است. عوامل گوناگونی می‌توانند زمینه‌ساز این مهم باشند. زبان، قومیت، ملیت، دشمن مشترک، مشارکت اجتماعی، عدالت، و همچنین ارزش‌ها و هنجارهای مشترک، در زمره پدیده‌هایی هستند که به عنوان پایه‌های همبستگی در علوم اجتماعی از آنها یاد می‌شود. در این نوشتار تلاش شده است تا با بررسی عوامل و موانع همبستگی اجتماعی از منظر قرآن و سنت، درکی جامع‌تر از این موضوع حاصل شود. این پژوهش مطالعه‌ای کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون پردازش شده تا بتوان تصویری جامع از رویکرد قرآن و سنت به همبستگی اجتماعی، ارائه دهد. نتایج به دست آمده نشان می‌دهند که همبستگی اجتماعی از منظر آموزه‌های دینی میثاقی الهی در نظام اجتماعی است (مضمون هسته) که عواملی آن را تقویت و یا تضعیف می‌کنند (مضامین اصلی) از منظر قرآن و سنت، ایمان مشترک، انسجام و پیروی از آموزه‌های دینی، عواطف اجتماعی مؤمنانه، تقویت پیوندهای میان نسلی، تاکید بر اشتراکات اعتقادی، همگرایی مبتنی بر نظام ارزشی و هنجاری مشترک، گسترش عدالت و ایجاد قانون واحد به عنوان پایه‌های اصلی همبستگی اجتماعی شناخته می‌شوند. (مضامین فرعی تقویت کننده) در مقابل، عواملی نظیر اختلافات مذهبی، دامن زدن به دوگانگی‌ها و نزاع‌های داخلی، ناسیونالیسم اغراق‌آمیز موانع جدی در تحقق همبستگی اجتماعی مطرح هستند. (مضامین فرعی تضعیف کننده) نتیجه آن که همبستگی اجتماعی ضرورتی انکارناپذیر برای پایایی و پویایی جامعه است. از این رو تقویت عوامل برانگیزاننده همبستگی و تضعیف موانع هم از سوی مردم و کنشگران فرهنگ عمومی جامعه و هم از سوی حاکمیت باید مورد توجه جدی قرار گیرد.

https://arq.quran.ac.ir/article_247831_effe2d80ee958861f51c72e994e99371.pdf

دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم قرآن و علوم اجتماعی 3060-5644 6 1 2026 03 21 Euphemism and the Management of Social Tensions in the Holy Qur’an: A Rhetorical and Pedagogical Reading حسن تعبیر و مدیریت تنش‌های اجتماعی در قرآن کریم: خوانش بلاغی و تربیتی 164 199 247830 10.22034/arq.2026.247830 FA رقیه خلیلی استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود، شاهرود، ایران(نویسنده مسئول) 0000-0001-7810-7164 فاطمه ملکی دانشجوی کارشناسی ارشد، مطالعات قرآن و حدیث-معارف قرآن،دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، شاهرود، ایران 0009-0005-8688-4576 Journal Article 2026 03 22 Euphemistic expression in the Holy Qur’an is not merely a linguistic feature or literary device; rather, it constitutes a powerful and purposeful discursive strategy for preventing identity-based fractures, promoting social cohesion, repairing human relationships, and managing social tensions. Employing a descriptive-analytical method and a rhetorical-pedagogical approach to Qur’anic verses, this study demonstrates that the Qur’an uses euphemistic strategies when addressing sensitive, tension-laden, and challenging situations. These include human error and lapses, opposition, afflictions and painful events, legal rulings and penalties, family relations, collective dialogue, the restoration of communicative bonds, and eschatological warnings and threats. Direct reference to such matters may impede constructive communication, undermine the dignity of the addressee, and generate tension, confrontation, and anxiety. In such contexts, the Qur’an employs a range of discursive mechanisms, including distinguishing an individual’s identity from the wrongful act by referring to a “lapse” rather than “disobedience”; suspending hasty judgment through conditional constructions and the reassignment of responsibility; creating rhetorical distance through indirect analogy; shifting the semantic horizon from annihilation to the taking of the soul and return; emphasizing religious brotherhood in the context of retribution; employing gradual sequencing and linguistically mitigated prohibitions in the reform of family relations; and formulating warnings through conditional and multilayered structures. These strategies restrain verbal and emotional violence, preserve the dignity and status of the addressee, foster internal moral commitment, and create the conditions necessary for sustained interaction, gradual reform and transformation, and social cohesion and solidarity. The findings indicate that euphemistic expression lies at the heart of a Qur’anic discursive transformation from the logic of domination and confrontation to that of invitation and solidarity. Rooted in the tension-filled circumstances of the Qur’an’s revelation, this approach offers a preventive and practical model for managing human relationships in the contemporary world. حُسن تعبیر در قرآن کریم نه‌تنها یک ویژگی زبان یا آرایه ادبی است، بلکه ابزار گفتمانی قدرتمند و هدفمندی است که در پیشگیری از گسست‌های هویتی، انسجام و ترمیم روابط انسانی و مدیریت تنش‌های اجتماعی به کار می‌رود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد بلاغی-تربیتی به آیات قرآن، نشان می‌دهد که قرآن کریم در مواجهه با موقعیت‌های حساس، تنش‌زا و پرچالشی چون خطا و لغزش، مخالفت، مصائب و وقایع تلخ، احکام و حدود، روابط خانوادگی، گفت‌وگوهای جمعی، ترمیم پیوندهای گفت‌وگویی و هشدارها و وعیدهای اخروی که تصریح مستقیم به آن‌ها، به کاهش ارتباط سازنده، خدشه‌دار شدن کرامت مخاطب و ایجاد تنش، تقابل و اضطراب می‌انجامد از سازوکارهایی چون تفکیک هویت فرد از فعل خطا (زلّه به‌جای عصیان)، تعلیق داوری شتاب‌زده (با ساختارهای شرطی و جابه‌جایی مسئولیت)، فاصله بلاغی (تمثیل غیرعینی)، جابه‌جایی افق معنایی (از مفهوم زوال به توفی و بازگشت)، برجسته‌سازی اخوت دینی در قصاص، توالی تدریجی و نواهی زبانی (اصلاح خانوادگی) و ساختاربندی مشروط و لایه‌لایه وعیدها بهره می‌برد. این رویکرد، خشونت کلامی و هیجانی را کنترل کرده، شأن و کرامت مخاطب را حفظ نموده، التزام اخلاقی درونی را پرورش می‌دهد و زمینه استمرار تعاملات و اصلاح و تحول تدریجی و انسجام و همبستگی اجتماعی را فراهم می‌سازد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که حسن تعبیر در قرآن، کانون تحول گفتمانی از منطق سلطه و تقابل به منطق دعوت و همبستگی است؛ تحولی که ریشه در عصر تنش‌زای نزول قرآن دارد و الگویی پیشگیرانه و کاربردی جهت مدیریت مناسبات انسانی در دنیای معاصر ارائه می‌دهد.

https://arq.quran.ac.ir/article_247830_6c5c64064b7dd90eb5a05672e254519f.pdf