بررسی قرآنی نقش آرامش‌آفرین صداقت و مستثنیات آن در جامعه اسلامی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد یار ، گروه الهیات ، موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلامی حوزه مشهد ، مشهد ، ایران

2 استاد ، گروه اللهیات ، موسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلامی حوزه مشهد ، مشهد ، ایران

1022064/arq.2023.351367.1109

چکیده

بر اساس آیات و روایات، یکی از فنهای اساسی و بسیار مهم در باب تحصیل
آرامش در جامعه اسلامی، صداقت است که افراد از آن غافل هستند یا درک
صحیحی از نقش آن ندارند. یکی از سؤالات اساسی آن است که آیات و روایات
چگونه از طریق مؤّلفه رفتاری صداقت و موارد استثنای آن، اسباب ایجاد آرامش
در جامعه را فراهم مینمایند؟ هدف این تحقیق نشان دادن نقش مؤّلفه رفتاری
صداقت در تحصیل آرامش فردی و جمعی با روش توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر
آیات و روایات است. بر این اساس، نخست تفاوت بنیادی دین اسلام با مکاتب
اخلاقی در صداقت مطرح و پسازآن اقسام صداقت و ابعاد هر یک در تحصیل
آرامش در جامعه بررسی گردید. به جهت ارائه بستهای جامع، درنهایت، رفتارهای
جایگزین صداقت در موارد خاص و موارد استثنای صداقت و نقش آنها در
تحصیل آرامش افراد جامعه نیز موردبررسی قرار میگیرد. ازجمله نتایج تحقیق از
منظر آیات و روایات آنکه: صداقت دو بعد فردی و اجتماعی دارد که هر یک
نقشی بسزا در تحصیل آرامش دارد. ازجمله مؤّلفههای رفتاری جایگزین صداقت
میتوان به توریه و دقیق صحبت نمودن اشاره نمود که هر یک میتوانند در برخی
مواضع در جامعه آرامش آفرین باشند. موارد استثنایی مؤلفه رفتاری صداقت هم
اموری همچون مصلحت حفظ جان، مال و آبرو، مصلحت اصلاح ذاتالبین،
خدعه در حرب و ایجاد الفت در میان خانواده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Qur’anic Study of the Role of Honesty in Creating Serenity and Its Exceptions in the Islamic Society

نویسندگان [English]

  • mohammad daneshnahad 1
  • mohammadhasan vakili 2
1 Assistant Professor, Department of Theology, Institute of Strategic Studies of Islamic Sciences and Education, Mashhad District, Mashhad, Iran
2 Professor, Department of Theology, Institute of Strategic Studies of Islamic Sciences and Education, Mashhad District, Mashhad, Iran
چکیده [English]

According to the verses and narrations, honesty is one of the basic and very
important methods for creating serenity and peace in the Islamic society, which
people overlook or do not properly realize its role. One of the basic questions
is how the verses and narrations provide a way to create serenity in society
through behavioral components of honesty and its exceptions? The purpose
of this research is to explain the role of the behavioral component of honesty
in achieving personal and social peace using a descriptive analytical method
based on verses and narrations. In this regard, first, the fundamental difference
between Islam and ethical schools about honesty was presented, then the types
of honesty and the dimensions of each of them in obtaining peace and serenity
in society were examined.
Finally, in order to provide a comprehensive package, the alternative behaviors
of honesty in special cases and its exceptions and their role in achieving the
calmness of people in society were examined. Among the results of the research
from the perspective of verses and hadiths, honesty has two dimensions, personal
and social, each of which has a significant role in achieving peace. Among the
alternative behaviors of honesty, we can point out Tawriyah and truthful speech,
which can be a factor of peace in some cases in society. The exceptional cases
of the behavioral component of honesty are issues such as the expediency of
saving life, wealth and honor, the expediency of reconciling relations among
people, deception in war, and the creation of discord among family members.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Serenity
  • the Holy Quran
  • Honesty
  • Anxiety
  • Islamic Society
*قرآن کریم.
1-
آشتیانی، محمدحسن، ) 1425 ق(، القضاء، قم، انتشارات زهیر.
2-
ابراهیمی، مصطفی، ) « ،)1394 جایگاه صداقت و راستی و ارتباط آن با شخصیت علوی علیهالسلام ،»
مکاتبه و اندیشه، شماره 50 .
3-
ابن ادریس، محمد بن احمد، ) 1410 ق(، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی )و المستطرفات(، قم، دفتر
انتشارات اسلامی.
4-
ابناشعث، محمد بن محمد، )بیتا(، الجعفریات )الأشعثیات(، تهران، مکتبة النینوی الحدیثة.
5-
ابنبابویه، محمد بن علی، ) 1406 ق(، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم، دار الشریف الرضی
للنشر.
6-
، ) 1413 ق(، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
7-
، ) 1402 ق(، مصادقة الإخوان، کاظمین، مکتبة الإمام صاحب الزمان العامة.
8-
ابنفارس، احمد، ) 1404 ق(، معجم مقائیس اللغة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
9-
احسایی، محمد بن زین الدین، ) 1405 ق(، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، قم، دار
سیدالشهداء.
- 10
اربلی، علی بن عیسی، ) 1381 ق(، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنی هاشمی.
- 11
انصاری، مرتضی، ) 1415 ق(، المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات، قم، کنگره جهانی بزرگداشت
شیخ اعظم انصاری.
- 12
انصاری، مرتضی، ) 1410 ق(، المکاسب، حاشیه: سید محمد کلانتر، قم، مؤسسه مطبوعاتی دار
الکتاب.
- 13
انصاریمقدم، مجتبی، مدیحه برزگر و محمدمهدی کریمی نیا، ) « ،)1400 تحلیل آثار اقتصادی
صداقت در آموزههای قرآنی- حدیثی »، پیشرفتهای نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزشوپرورش،
شماره 43 .
- 14
ایازی، سید علینقی، ) « ،)1401 بررسی ضعف صداقت )دروغگویی( در آموزههای قرآن ،»
آموزههای قرآنی، شماره 35 .
- 15
ایروانی، جواد، ) « ،)1390 اصل «صداقت » در قرآن و تحلیل موارد جواز کذب »، آموزههای قرآنی،
شماره 13 .
- 16
برقی، احمد بن محمد، ) 1371 ق(، المحاسن، قم، دار الکتب الإسلامیة.
- 17
تبریزی، فتاح، ) 1375 ق(، هدایة الطالب إلی أسرار المکاسب، تبریز، چاپخانه اطلاعات.
- 18
جمعی از مؤلفان، ) ۱۳۸۹ (، سیری در سپهر اخلاق، قم، صحیفه خرد.
- 19
جوهری، اسماعیل بن حماد، ) 1410 ق(، الصحاح )تاج اللغة و صحاح العربیة(، بیروت، دار العلم
للملایین.
- 20
حرّانی، حسن بن علی، ) 1404 ق(، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
م لاسا جامعه رد ن آ ای ن استث دراو مو آفرینصداقت مشارآ ش قن آنیرق یسر بر 51 
21 - حرّ عاملی، محمد بن حسن، ) 1418 ق(، الفصول المهمة فی أصول الأئمة )تکملة الوسائل(، قم،
مؤسسه معارف اسلامی امام رضا علیه السلام.
22 - ، ) 1409 ق(، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
23 - ، ) 1414 ق(، هدایة الأمة إلی أحکام الأئمة علیهم السلام، مشهد، آستان
قدس رضوی، مجمع البحوث الإسلامیة.
24 - حکیمی، محمدرضا، محمد حکیمی و علی حکیمی، ) 1380 (، الحیاة، مترجم: احمد آرام، تهران،
دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
25 - حلّی، احمد بن محمد، ) 1407 ق(، عدّة الداعی و نجاح الساعی، قم، دار الکتب الإسلامی.
26 - حلّی، حسن بن یوسف، ) 1413 ق(، قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، قم، دفتر انتشارات
اسلامی.
27 - حلّی، محمد بن حسن، ) 1387 ق( ، إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم، مؤسسه
اسماعیلیان.
28 - حلوانی، حسین بن محمد، ) 1408 ق(، نزهة الناظر و تنبیه الخاطر، قم، مدرسة الإمام المهدی.
29 - خویی، سید ابو القاسم، )ب یتا(، مصباح الفقاهة، ب ینا، ب یجا.
30 - دیلمی، حسن بن محمد، ) 1412 ق(، إرشاد القلوب إلی الصواب، قم، الشریف الرضی.
31 - راغب اصفهانی، حسین بن محمد، ) 1412 ق( ، مفردات ألفاظ القرآن، لبنان، دار العلم.
32 - روحانی، سید صادق، ) 1429 ق(، منهاج الفقاهة، قم، انوار الهدی.
33 - شّبر، عبدالله، ) 1428 ق(، طب الأئمة علیهم السلام، بیروت، دار الإرشاد.
34 - شیروانی، علی، ) 1379 (، اخلاق اسلامی و مبانی نظری آن، قم، دار الفکر.
35 - شعیری، محمد بن محمد، )ب یتا(، جامع الأخبار، نجف، مطبعة حیدریة.
36 - عاملی، زی نالدین )شهید ثانی(، ) 1410 ق( ، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم،
کتا بفروشی داوری.
37 - ، ) 1409 ق(، منیة المرید، قم، مکتب الإعلام الإسلامی.
38 - طبرسی، علی بن حسن، ) 1385 ق(، مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، نجف، المکتبة الحیدریة.
39 - طوسی، محمد بن الحسن، ) 1414 ق(، الأمالی، قم، دار الثقافة.
40 - عباسی مقدم، مصطفی، ) 1371 (، نقش اسو هها در تبلیغ و تربیت، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.
41 - کلانتری، ابراهیم و حمیده بهروزمقدم، ) « ،)1398 تحلیل اخلاقی اصل صداقت در قرآن و روایات
و انطباق آن با چگونگی معاشرت در فضای مجازی »، پژوه شنامه اخلاق، شماره 46 .
42 - کلینی، محمد بن یعقوب، ) 1429 ق(، کافی، قم، انتشارات دار الحدیث.
43 - کفعمی، ابراهیم، ) 1405 ق(، المصباح )جنة الأمان الواقیة(، قم، دار الرضی.
44 - کوفی اهوازی، حسین بن سعید، ) 1387 (، الزهد، قم، نور السجاد.
45 - فتّال نیشابوری، محمد بن احمد، ) 1375 (، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، انتشارات رضی.
46 - فیض کاشانی، محمد محسن، ) 1415 ق( تفسیر الصافی، تهران، مکتبه الصدر.
 52 فصلنامه علمی قرآن و علوم اجتماعی  سال دوم/ شماره 3 / پاییز 1401 / پیاپی 7
- 47
فیض کاشانی، محمد محسن، ) 1406 ق(، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی علیه
السلام.
- 48
قمی، عباس، ) 1414 ق(، سفینة البحار، قم، انتشارات اسوه.
- 49
قمی، علی بن ابراهیم، ) 1404 ق(، تفسیر القمی، قم، دار الکتاب.
- 50
عاملی، سیدجواد، )بیتا(، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
- 51
مازندرانی، محمدهادی، ) 1429 ق(، شرح فروع الکافی، قم، دار الحدیث.
- 52
مجلسی، محمدباقر، ) 1403 ق(، بحارالأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
- 53
، ) 1404 ق(، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، تهران، دار الکتب
الإسلامیة.
- 54
مجلسی، محمدتقی، ) 1406 ق(، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، قم، مؤسسه فرهنگی
اسلامی کوشانبور.
- 55
موسوی خمینی، سیدروح اللّه، ) 1415 ق(، المکاسب المحرمة، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام
خمینی.
- 56
57 -
محمدی، مسلم، ) 1389 (، مکتبهای نسبیگرایی اخلاقی از یونان باستان تا دوران معاصر، قم،
بوستان کتاب.
- 58
مکارم شیرازی، ناصر، ) 1425 ق(، أنوار الفقاهة، قم، انتشارات مدرسة الإمام علی بن أبی طالب
علیه السلام.
- 59
مفید، محمد بن محمد، ) 1413 ق(، الفصول المختارة، قم، کنگره شیخ مفید.
- 60
مهدی پور، محمود، ) « ،)1386 نقش صداقت رسانهای در تحکیم انسجام اسلامی »، مطالعات
قرآنی نامه جامعه، شماره 35 .
- 61
نوری، حسین، ) 1408 ق(، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، مؤسسة آل البیت علیهمالسلام.
- 62
وکیلی، محمدحسن و محمد دانش نهاد، ) « ،)1399 راهکارهای اصلاح درون در اخلاق توحیدی ،»
اخلاق وحیانی، دوره 10 ، شماره 1.
- 63
هاشمی خویی، حبیبالله، ) 1400 ق(، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، تهران، مکتبة الإسلامیة.