تحلیل ارتباطات انسانی در سوره انفال مبتنی بر نظریه استخلاف

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد یار ، گروه علوم اجتماعی ، دانشگاه علوم اسلامی رضوی ، مشهد ، ایران

2 استادیار، گروه علوم اجتماعی ، دانشگاه علوم اسلامی رضوی ، مشهد ، ایران

3 استادیار ، گروه علوم اجتماعی ، دانشگاه جامعه المصطفی العالمیة ، قم ، ایران

1022064/arq.2023.359330.1132

چکیده

قرآن از قوانین الزامآوری سخن گفته است که از آنها به سُنن تعبیر کرده که در
علوم اجتماعی به آن سنتهای اجتماعی گفته میشود. بر اساس دیدگاه اجتماعی
شهید صدر، سه عنصر طبیعت، انسان و رابطه آنها، جامعه را تشکیل میدهند
که از این رابطه بر اساس مبانی قرآنی شهید صدر، به استخلاف تعبیر شده است.
مسئله این پژوهش فهم چگونگی نوع رابطه انسان با دیگر انسانها بر اساس نظریه
استخلاف در آیات مرتبط در سوره انفال است که با روش توصیفی-تحلیلی
و با هدف کشف نوع ارتباط انسان با دیگر انسانها بر اساس آیات سوره انفال
بوده است تا مدل ارتباطات انسانی در جامعه انسانی و بر اساس نظریه استخلاف
شناسایی شود. این مسئله با توجه با آیات سوره انفال، قابلتقسیم به ارتباطات در
سطح جامعه خرد )نظام خانواده( و سطح کلان میشود. درمجموع یافتههای
این مقاله نوع ارتباط با فرزند و اصلاح ذات البین بهعنوان مصداق اتم ارتباطات
خانوادگی را در سطح خرد و انفاق به مردم، تألیف قلوب و صلح در سطح
کلان موردبررسی قرار داده است. ارتباط انسان با دیگر انسانها در سطح خرد
یا ارتباطات درون خانوادگی بهعنوان کوچکترین واحد اجتماعی، باید با توجه
به این نکته باشد که فرزند و همسر انسان، ممکن است وسیله آزمایش او باشد و
رابطه انسان با آنها، باید بر مبنای استخلاف )شایستگی زن و فرزند برای پذیرفتن
مقام خلافت الهی( بهصورت بالفعل باشد. کمک و دستگیری از دیگران، تألیف
قلوب و صلح ازجمله موارد برای افزایش سطح همبستگی اجتماعی برای ارتباطات
انسان با انسان های دیگر در سطح کلان است. ارتباطاتی که همگی باید بر مبنای
نظریه استخلاف و بر پایه محبت به همه انسان ها برای ایجاد آمادگی در آن ها برای
رسیدن به مقصود خلقت یعنی دستیابی به مقام خلافت و جایگزینی خداوند متعال
در زمین ایجاد گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of Human Relations in Surah al-Anfal based on the Theory of Istikhlaf

نویسندگان [English]

  • mohammad soltanieh 1
  • mohammadreza ghaeminik 2
  • mohammad rafigh 3
1 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
2 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
3 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Jamia Al-Mustafa Al-Alamiya University, Qom, Iran
چکیده [English]

The Qur'an has spoken about binding laws, which are expressed as "Sunan"
(traditions), which are called "Social Sunans" in the social sciences.
According to the social view of the Shahid al-Sadr, society is composed of
three elements: nature, man and the relationship between them, and this
relationship is what is expressed as istikhlaf (Representation of God) based
on the Quranic principles of the Shahid al-Sadr. The problem of this research
lies in understanding the type of human relationship with other human beings
based on the theory of istikhlaf in the relevant verses in Surah al-Anfal,
based on a descriptive-analytical method and with the aim of determining the
model of human communication and relations in human society based on the
theory of istikhlaf. According to the verses of Surah al-Anfal, this problem can
be divided into the communication at the micro level (family system) as well
as the communication at macro level.
The results of the research indicate the type of communication with the child
and the reconciliation of the relationship among people, as the best examples
of the family communication at the micro level; also, giving charity to
people, reconciling hearts, and creating peace, as the best examples of the
communication at the macro level. Man's relationship with other human beings
at the micro level or intra-family relationships as the smallest social unit,
should be based on the fact that a man's child and wife may be a means
of testing him, and the relationship of a man with them should be based on
istikhlaf (the merit of the wife and the child to accept the position of divine
caliphate) in actual form. Helping others and giving them charity, reconciling
hearts and creating peace are among the things that increase the level of
social solidarity of human communication with other people on a macro level.
All these relations must be based on the theory of istikhlaf and on the basis
of creating love for all human beings in order to prepare them to attain the
purpose of creation, which is to achieve the position of caliphate and representation
of God Almighty on earth.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Man
  • Society
  • Social Traditions
  • Anfal
  • Istikhlaf
  • Al-Sadr
* قرآن کریم.
* نهج البلاغه.
1- ابن فارس، احمد، ) 1387 (، معجم مقاییس اللغه، قم، مرکز دراسات الحوزه و الجامعه.
2- ابن منظور، محمد بن مکرم، ) 1408 ق(، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
3- ارجینی، حسین، ) 1385 (، تألیف قلوب در اسلام، معرفت، شماره 105 .
4- اعرافی، علیرضا و دیگران، ) 1376 (، اهداف تربیت از دیدگاه اسلام، تهران، سمت.
5- افروز، غلامعلی، ) 1384 (، روان شناسی تربیتی کاربردی، چاپ هشتم، تهران، انجمن اولیاء و مربیان.
6- افروغ، عماد، ) « ،)1380 سنت و تجدد »، بازتاب اندیشه، شماره 4.
7- انیس، ابراهیم و دیگران، ) 1367 (، المعجم الوسیط، چاپ سوم، تهران، مکتب نشر، الثقافه الاسلامیه.
8- آذرنوش، آذرتاش، ) 1377 (، تاریخ زبان و فرهنگ عربی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم
انسانی دانشگاه ها )سمت(.
9- بهرا مپور، ابوالفضل، ) 1385 (، نسیم حیات، چاپ سوم، قم، هجرت.
10 - بهشتی، محمد، ) 1378 (، مبانی تربیت از دیدگاه قرآن، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
11 - جوادی آملی، عبدالله، ) 1393 (، تسنیم، قم، اسراء.
12 - حسینی شا هعبدالعظیمی، حسین بن احمد، ) 1363 (، تفسیر اثناعشری، تهران، میقات.
13 - حکیم، سید منذر، ) 1388 (، مجتمنا فی تراث السید الشهید محمدباقر الصدر، نشر دارالتعارف
للمطبوعات.
14 - خاتمی، احمد، ) 1372 (، ابعاد جنگ در فرهنگ اسلام، تهران، امیرکبیر.
15 - خرمشاهی، بهاءالدین، ) 1377 (، دانشنامه قرآن و قرآ نپژوهی، تهران، دوستان.
16 - دهقان، اکبر، ) 1381 (، 114 نکته از قرآن کریم درباره نماز، چاپ سیزدهم، تهران: ستاد اقامه نماز.
17 - راغب اصفهانی، حسین بن محمد، ) 1412 ق(، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دار الکتب الاسلامیه.
18 - رضایی اصفهانی، محمدعلی، ) 1378 (، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش های تفسیر و علوم قرآن.
19 - روشن ضمیر محمدابراهیم، عبادی مهدی، ) « ،)1389 جایگاه سنت در تفسیر المیزان »، مجله
آموز ههای قرآنی، شماره 12 .
20 - سلیمی فاطمه، اصفهانی عبدالله، حسن نژاد فاطمه، ) « ،)1399 مؤلفه های معنایی واژه انفاق در
گفتمان قرآن کریم با تأکید بر روابط هم نشینی »، پژوهش دینی، شماره 40 .
21 - شرفی، محمدرضا، ) 1381 (، تربیت اسلامی با تأکید بر دیدگاه های امام خمینی، چاپ دوم، تهران،
انتشارات پنجره.
22 - شریعتمداری، علی، )ب یتا(، تعلیم و تربیت اسلامی، تهران، امیرکبیر.
- 23
شکر خواه، یونس، ) 1386 (، واژهنامه ارتباطات، تهران، انتشارات سروش.
- 24
شکوری، ابوالفضل، ) 1377 (، فقه سیاسی اسلام، قم، بوستان کتاب.
- 25
شلتوت، محمود، ) 1382 (، تفسیر قرآن کریم، ترجمه محمدرضا عطایی، مشهد، آستان قدس رضوی.
- 26
شیروانی، علی، ) 1381 (، سیمای جهاد و مجاهدان در قرآن کریم، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی.
- 27
صدر، سید محمدباقر، ) 1398 (، اقتصادنا، بیروت، دارالکتاب اللبنانی.
- 28
-----------، ) 1400 ق(، المدرسة القرآنیة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات.
- 29
-----------، ) 1369 (، سنتهای اجتماعی و فلسفه تاریخ در مکتب قرآن، حسین منوچهری،
تهران، نشر فرهنگی رجاء.
- 30
-----------، )بیتا(، سنتهای تاریخ در قرآن، سید جلال موسوی، قم، انتشارات اسلامی
وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- 31
-----------، ) 1424 ق(، سید محمدباقر، موسوعة شهید الصدر، قم، مرکز الابحاث
والدراسات التخصصیة للشهید الصدر.
- 32
صدیق اورعی غلامرضا، عبد خدایی محمد سعید، داوری محمد، ) « ،)1392 راهکارهای کنترل
اجتماعی خشن از دیدگاه قرآن کریم »، مجله اسلام و علوم اجتماعی، سال 5، شماره 9.
- 33
ضیاءآبادی، محمد، ) 1381 (، تفسیر سوره انفال، چاپ اول، تهران: اسپید.
- 34
طباطبایی، محمدحسین، ) 1374 (، تفسیر المیزان، ترجمه محمدباقر موسوی، قم، دفتر انتشارات
اسلامی.
- 35
-----------، ) 1371 (، المیزان فی تفسیر القرآن. قم، اسماعیلیان.
- 36
طباطبایی نسب، ) 1391 (، تفسیر نفیس، چاپ دوم، تهران، نورالائمه.
- 37
عباس نژاد، محسن، ) 1385 (، قرآن و حقوق، مشهد، بنیاد پژوهشهای قرآنی حوزه و دانشگاه.
- 38
-----------، ) 1384 الف(، قرآن، روانشناسی و علوم تربیتی، مشهد، بنیاد پژوهشهای قرآنی
حوزه و دانشگاه.
- 39
-----------، ) 1384 ب(، قرآن، مدیریت و علوم سیاسی، مشهد، بنیاد پژوهشهای قرآنی
حوزه و دانشگاه.
- 40
عمید، حسن، ) 1374 (، فرهنگ عمید، چاپ پنجم، تهران، امیرکبیر.
- 41
غلامی، حامد و فرزند وحی جمال و محمدی عباس، ) « ،)1394 سنن اجتماعی در قرآن از منظر
علامه طباطبایی و سید قطب »، مجله اندیشه علامه طباطبایی، دوره 2، شماره 2.
- 42
فرهنگی، علیاکبر، ) 1384 (، ارتباطات انسانی، چاپ هشتم، تهران، انتشارات رسا.
- 43
قرائتی، محسن، ) 1374 (، پرتوی از اسرار نماز، چاپ پانزدهم، قم، ستاد اقامه نماز.
- 44
-----------، ) 1383 (، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
- 45
قرشی بنایی، علیاکبر، ) 1374 (، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت.
- 46
کلینی، محمد بن یعقوب، )بیتا(، الاصول من الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- 47
مصباح یزدی، محمدتقی، ) 1391 (، اخلاق در قرآن، چاپ ششم، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی
امام خمینی.
-----------48 - ، ) 1388 (، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران، نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
-----------49 - ، ) 1383 (، جنگ و جهاد در قرآن، چاپ دوم، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی
امام خمینی.
-----------50 -  ) 1389 (، مشکات، چاپ سوم، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
51 - مصطفوی، فریده، ) 1384 (، تفسیر آیات جهاد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
52 - مطهری، مرتضی، ) 1392 (، آزادی انسان، تهران، بینش مطهر.
----------53 - ، ) 1368 (، آشنایی با قرآن 2 و 1، چاپ چهارم، تهران، صدرا.
----------54 - ، ) 1387 الف(، آشنایی با قرآن 3، چاپ بیستم، تهران، صدرا.
----------55 - ، ) 1370 (، تعلیم و تربیت در اسلام، چاپ هجدهم، تهران، صدرا.
----------56 - ، ) 1387 ب(، مجموعه آثار، ج 16 ، چاپ نهم، تهران، صدرا.
57 - مظفر، محمدرضا، ) 1386 (، اصول الفقه، قم، انتشارات مرکز مدیریت حوزه علمیه قم.
58 - معرفت، محمدهادی، ) 1411 ق(، التمهید فی علوم القرآن، قم، موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
59 - مغنیه، محمدجواد، )ب یتا(، تفسیر الکاشف، بیروت، دارالانوار.
60 - مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، ) 1372 (، تفسیر نمونه، چاپ پانزدهم، قم: دارالکتب الاسلامیه.
61 - ملکیان، مصطفی، ) 1380 (، راهی به رهایی، تهران، نشر نگاه معاصر.
62 - مهدیانفر، رضا و یوسفی کیا، راضیه، ) « ،)1399 انفاق و آثار اجتماعی و اقتصادی آن »، سومین
همایش ملی پژوهش های قرآنی، تهران.
63 - نقی زاده، محمد، ) « ،)1381 جهان بینی و حفاظت محیط زیست »، فرهنگستان علوم، شماره ۲۲ .
64 - هاشم پور مولا، سید محمد، طاهری، ریحانه، ) « ،)1397 تألیف قلوب در فقه امامیه و چگونگی
اجرای آن در عصر غیبت »، پژوه شهای فقهی، دوره 14 ، شماره 4.
65 - هیشور، محمّد، ) 1417 ق(، سنن القرآن فی قیام الحضارة و سقوطها، القاهرة، المعهد العالمی
للفکر الإسلامی.
66 - گروه تدوین متون تفسیری، ) 1380 (، تفسیر سوره انفال، قم، دارالذکر.
67- www. maarefquran.Org.
68- www. Ghaemiyeh.Com.
69- www.eshia.ir.
70- Sedgwick, Mark (2004), Against the Modern World: Traditionalism and Secret intellectual
History of the Twentieth Century, New York: Oxford University Press.