تحلیل مبانی قرآنیِ فضائل و رذائل اخلاق اجتماعی در دعای مکارم اخلاق صحیفه سجادیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه قرآن و حدیث دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس.

1022064/arq.2023.365176.1144

چکیده

فضائل اخلاقی، صفات پسندیدهای است که با رسوخ در ضمیر و باطن انسان، موجب
استحکام رابطه بنده با خداوند متعال شده و کمال و سعادت نهایی را برای فرد در
پی دارد. رذایل اخلاقی نیز صفات نکوهیدهای است که با رسوخ در ضمیر و باطن
انسان، سبب دوری بشر از مسیر الهی و درنهایت عذاب اخروی را برای وی در پی
دارد. امام سجاد )ع( در دعای بیستم صحیفه سجادیه که به دعای مکارم اخلاق شهرت
دارد، با توجه به شرایط سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زمانه خود بهصورت مستقیم و
غیرمستقیم به بیان آموزهها و معارف قرآنی اهتمام ورزیده، با بهرهمندی از معارف و
مستندات قرآن کریم مهمترین فضائل و رذایل اخلاق اجتماعی را ارائه فرموده است.
این پژوهش درصدد دستیابی به این هدف است که فضائل و رذایل اخلاق اجتماعی
دعای مکارم اخلاق صحیفه سجادیه بر اساس چه مستنداتی از قرآن کریم مطرحشده
است؟ بررسی توصیفی تحلیلی این مسئله گویای آن است که این امام همام مهمترین
فضائل اخلاق اجتماعی را همچون: حسن معاشرت، خیرخواه و ناصح بودن، خدمت
به خلق، مسئولیتپذیری، برگزیدن الگویی شایسته، حفظ کرامت انسانی، و... در قالب
دعا و نیایش به درگاه الهی بیان داشته است. کسب این فضائل بهصورت ملکه در
انسان موجب میشود، از رذایل اخلاقی چون: عیبجویی، سبّ، فخر، طمع، حسد،
اسراف، سوءظن، مکر، و... دوری جسته و در اجتماع و ارتباط با دیگران، از آسیبهای
اجتماعی دوری کرده و ضمن ایجاد محیط و جامعهای آرام و پاک، سعادت غایی را نیز
برای خود و دیگران به دنبال آورد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Qur’anic Foundations for the Virtues and Vices of Social Morals in the the Supplication of Makaram al-Akhlaq in al-Sahifah al-Sajjadiyyah

نویسنده [English]

  • Khadijah Ahmadi Begash
Assistant Professor of Quran and Hadith Department, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University.
چکیده [English]

Moral virtues are praiseworthy qualities that, through their entrenchment in the
conscience and subconscious of man, strengthen the relationship between
the servant and God Almighty, and lead to perfection and eternal happiness
for man. Moral vices are reprehensible traits that, through their entrenchment
in the conscience and subconscious of people, help them to distance from the
divine path and ultimately lead to punishment in the hereafter. In the twentieth
supplication of the Sahifah al-Sajjadiyyah, known as Dua Makarim al-Akhlaq,
Imam Sajjad (A.S.) was exposed to religious teachings and knowledge according
to the political, social and cultural conditions of his time, directly and
indirectly, benefiting from the teachings and lessons of the Holy Qur’an, and he
presented the most important moral and social virtues and vices.
This research attempts to achieve this goal represented in the question:
What are the Qur'anic documents and evidences for the virtues and vices of
social morals that were mentioned in the supplication of Makarim al-Akhlaq
in al-Sahifah al-Sajjadiyyah?
Using a descriptive-analytical method in this research, it has been clear that
the Imam Sajjad (A.S.) stated the most important virtues of social morals such
as: good relationship, benevolence and correctness, serving the people, taking
responsibility, following a good example, preserving human dignity, etc. in
the form of supplication and prayer to God. The acquisition of these virtues in
the form of a faculty makes a person avoid moral vices such as: fault-finding,
arrogance, pride, greed, envy, extravagance, suspicion, scheming, etc., and
through communication with other people helps him to stay away from social
harms and finally, by creating a peaceful and pure environment and society,
it brings ultimate happiness to him and to others.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Al-Sahifah al-Sajjadiyyah
  • Suplication of Makarim al-Akhlaq
  • Social Morals
  • Moral Virtues
  • Moral Vices
  • Quranic documents
قرآن کریم.
* صحیفه سجادیه.
1-
ابراهیمی فر، عبدالجواد، ) 1387 ش(، شایانههای ارزش ترجمه صحیفه سجادیه دعای مکارم اخلاق،
قم، هاجر.
2-
آ کوچیان، احمد، ) 1391 ش(، خواستاری تحقیق خود، قم، مرکز تحقیقات استراتژیک توسعه.
3-
آمدی، عبدالواحد بن محمد، ) 1410 ق(، شرح غررالحکم و درر الکلم، قم، دارالکتاب الاسلامی.
4-
پژوهشکده تحقیقات اسلامی، ) 1389 ش(، انسان مطلوب، قم، زمزمه هدایت.
5-
جوادی آملی، عبدالله، ) 1374 ش(، مبادی اخلاق در قرآن، قم، اسراء.
6-
جوادی آملی، عبدالله، ) 1386 ش(، تفسیر موضوعی قرآن کریم، قم، اسراء.
7-
حر عاملی، محمد بن حسن، ) 1416 ق(، وسائل الشیعه، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی.
8-
حیدری زنجانی، نورالدین، ) 1383 ش(، تهذیب اخلاق، تهران، اسلامی.
9-
دهخدا، علیاکبر، ) 1377 ش(، لغتنامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران.
- 10
راغب اصفهانی، حسین بن محمد، ) 1381 ش(، مفردات الفاظ قرآن، تهران، مرتضوی.
- 11
رشید رضا، محمد، ) 1426 ق(، المنار فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالکتب العلمیه.
- 12
شریف الرضی، محمد بن حسین، ) 1397 ش(، شرح و ترجمه نهجالبلاغه، سید محمدمهدی
جعفری، قم، ذکر.
- 13
شریفی، عنایتالله، ) 1390 ش(، اخلاق قرآنی، قم، هجرت.
- 14
طباطبایی، سید محمدحسین، ) 1417 ق(، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات اسلامی جامعه
مدرسین حوزه علمیه قم.
- 15
طبرسی، حسن بن فضل، ) 1365 ش(، مکارم الاخلاق، ترجمه ابراهیم میرباقری، تهران، فراهانی
- 16
طبرسی، علی بن حسن، ) 1379 ق(، مشکاة الأنوار ف ی غرر الأخبار، قم، دارالثقلین. ی
- 17
طبرسی، فضل بن حسن، ) 1372 ش(، مجمعالبیان فی تفسیرالقرآن، تهران، ناصرخسرو.
- 18
علیزاده، مهدی، ) 1389 ش(، اخلاق اسلامی )مبانی و مفاهیم(، قم، دفتر نشر معارف.
- 19
عمید، حسن، ) 1379 ش(، فرهنگ لغت عمید، تهران، انتشارات امیرکبیر.
- 20
فراهیدی، خلیل بن احمد، ) 1410 ق(، العین، قم، هجرت.
- 21
کلینی، محمد بن یعقوب، ) 1365 ق(، اصول کافی، بیروت، دارالاضواء.
- 22
مجلسی، محمدباقر، ) 1379 (، بحارالانوار، تهران، اسلامیه.
- 23
مصباح یزدی، محمدتقی، ) 1389 (، فلسفه اخلاق، قم، موسسه آموزشی امام خمینی )خمینی )ره(.
- 24
مصطفوی، حسن، ) 1368 ش(، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد
اسلامی.
- 25
مکارم شیرازی، ناصر، ) 1366 ش(، اخلاق در قرآن، قم، بیت القرآن.
- 26
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، ) 1374 ش(، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب اسلامی.