کارکردهای توکل به خداوند در مواجهه با افراد و قضا و قدر الهی بر مبنای تحلیل محتوای آیات قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات ، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.

3 کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایران.

چکیده

خداوند متعال در قرآن کریم به‌صورت امر ارشادی، بندگانش را به توکل بر خود امر کرده و در موارد متعددی کارکردهای توکل به خداوند را نیز ذکر کرده است. بررسی آیات متضمن مفهوم توکل در قرآن کریم نشان می‌دهد خداوند متعال عمدتاً به تبیین فواید و کارکردهای توکل در مواجهه با افراد و قضایای مختلف پرداخته و مصادیق فراوانی برای آن ذکر کرده است. ازآنجاکه مفهوم توکل، یکی از واژگان دارای ابهام در نظام معارف اسلامی بوده و تعاریف و کارکردهای مختلفی برای آن از منظر اندیشمندان اسلامی بیان‌شده، لذا ضروری است که در پژوهش مستقلی به تبیین کارکردهای آن از منظر آیات قرآن کریم پرداخته و بدون پیش‌فرض مفهومی و دسته‌بندی از پیش تعیین‌شده، به تحلیل آیات قرآن کریم در این زمینه پرداخته شود. در این پژوهش تلاش شده است با استفاده از روش «تحلیل محتوا» به‌مثابه یکی از روش‌های تحقیق میان‌رشته‌ای و متن محور، به تحلیل آیات قرآن کریم برای کشف کارکردهای توکل پرداخته و در پایان، الگوی جامع کارکردهای توکل به خداوند در مواجهه با افراد و قضایای مختلف ارائه شد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهند که 31% از آیات متضمن بحث توکل، به تبیین کارکردهای آن در پنج مقوله مواجهه با کفار و مشرکان، منافقان، اهل کتاب، عملکرد نادرست مسلمانان و قضا و قدر الهی، قابل‌تقسیم است. نتیجه نهایی توکل به خداوند در این موارد، رشد و تکامل انسان و نجات از ابتلائات ذکرشده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Functions of Trust in God in dealing with Individuals and Divine Destiny based on the Content Analysis of the Verses of the Holy Qur’an

نویسندگان [English]

  • Mohammad Etratdoost 1
  • fathiyeh fattahizadeh 2
  • masome sadat saeidi hoseini 3
1 Assistant Professor in Department of Theology and Islamic Studies, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
2 Professor of The Department of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran
3 Master of The Department of Quranic Studies and Hadith, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran
چکیده [English]

In the Holy Qur'an, Almighty God has ordered His servants in the form of a directive, to trust in Him and mentioned the functions of trust in God in many cases. Examining the verses containing the concept of trust (tawakkul) in the Holy Quran shows that God Almighty has mainly explained the benefits and functions of trust in dealing with different individuals and issues and has mentioned many examples for it. Since the concept of trust is one of the ambiguous words in the Islamic education system and various definitions and functions have been expressed for it from the perspective of Islamic thinkers, it is therefore necessary to explain its functions in dealing with different people and cases from the perspective of the verses in an independent research. Also, the Holy Qur'an should be discussed, and the verses of the Holy Qur'an should be analyzed in this context without conceptual presuppositions and predetermined categories. In this research, an attempt has been made to analyze the verses of the Holy Quran by using the "content analysis" method as one of the interdisciplinary and text-based research methods to discover the functions of trust, and in the end, the comprehensive model of the functions of trust in God in facing different people and issues were presented.
The findings of the research show that 31% of the verses involving the issue of trust (tawakkul) can be divided into five categories of dealing with infidels and polytheists, hypocrites, people of the book, wrong actions of Muslims, and divine judgment. The final result of trusting in God in these cases is the growth and evolution of man and salvation from the mentioned afflictions

کلیدواژه‌ها [English]

  • the Holy Qur'an
  • Trust in God
  • Divine Judgment and Destiny
  • Functions of Trust
  • Content Analysis Method
  1. *قرآن کریم (1373 ش)، ترجمه ناصر مکارم شیرازی، قم، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.

    1. ابن فارس، محمد بن علی، (1399 ق)، معجم مقاییس اللغه، بیروت، دارالفکر.
    2. ابن منظور، محمد بن مکرم،(1414 ق)، لسان العرب، بیروت، دار صادر.
    3. باردن، لورنس، (1375)، تحلیل محتوا، ترجمه ملیحه آشتیانی و محمد یمنی دوزی، تهران، دانشگاه شهید بهشتی.
    4. جندی، علی،(1969 م)، فی تاریخ الادب الجاهلی، مصر، دارالعلم.
    5. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412 ق)، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالقلم.
    6. زبیدی، مرتضی، (1414 ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالفکر.
    7. زمخشری، محمود بن عمر، (1407 ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت، دارالکتاب.
    8. سعیدی حسینی، معصومه السادات، (1398)، تحلیل محتوای آیات توکل در قرآن کریم، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه الزهرا(س).
    9. شبر، سید عبدالله، (1378)، الاخلاق، قم، نشر هجرت.
    10. طباطبایی، محمدحسین، (1374)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین.
    11. طبرسی، فضل بن حسن، (بی‌تا)، مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران، فراهانی.
    12. طوسی، محمد بن حسن، (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارإحیاء التراث.
    13. عترت دوست، محمد، (1401)، آشنایی با روش تحلیل محتوای نصوص دینی، تهران، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی.
    14. فراهیدی، خلیل بن احمد، (1410 ق)، العین، قم، موسسه دارالهجره.
    15. قرائتی، محسن، (1388)، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
    16. قرشی، علی‌اکبر، (1412 ق)، قاموس قرآن، تهران، حکمت.
    17. کریپندروف، کلوس، (1387)، مبانی روش‌شناسی تحلیل محتوا، تهران، سروش.
    18. محمدی مهر، غلامرضا، (1389)، روش تحلیل محتوا، تهران، دانش نگار.
    19. مطهری، مرتضی، (1372)، مجموعه آثار، قم، صدرا.
    20. مکارم شیرازی، ناصر، (1371)، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الإسلامیة.
    21. نراقی، محمدمهدی، (1383 ق)، جامع السعادات، بیروت، اعلمی.
    22. هولستی، آل. آر، (1391)، تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی.