هم سنجی اصطلاح «مسئولیت اجتماعی» و مفهوم قرآنی «ولایت» با روش تحلیل مؤلفه‌ای معنا

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری علوم قرآن و حدیث، مرکز مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن کریم، جهاد دانشگاهی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)

2 دکتری علوم قرآن و حدیث، مرکز مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن کریم، جهاد دانشگاهی، تهران، ایران

چکیده

مسئولیت اجتماعی، یکی از مفاهیم اساسی در علوم اجتماعی مدرن است که ناظر به احساس مسئولیت افراد در قبال جامعه خویش است. درباره این مفهوم در علوم اجتماعی ادبیات وسیعی تولیدشده است که می‌توان از خلال آن‌ها مؤلفه‌های معنایی این مفهوم را استخراج نمود. پرسش این پژوهش آن است که در قرآن کریم، چه مفهومی را می‌توان ناظر به مسئولیت اجتماعی یافت که از یک‌سو اشتراکاتی را با اصطلاح مسئولیت اجتماعی داشته و زمینه پیوند میان‌رشته‌ای را فراهم آورد و از سوی دیگر تمایزها و برجستگی‌های گفتمان قرآنی دراین‌باره را مشخص سازد. برای این منظور از روش تحلیل مؤلفه‌ای معنا بهره گرفته‌شده که یکی از روش‌های دانش معناشناسی است. این پژوهش به این نتیجه دست‌یافت که مفهوم قرآنی «ولایت» آنگاه‌که در ارتباط میان اعضای جامعه (مؤمنان) مطرح می‌شود، ناظر به مسئولیت اجتماعی است و عنصری حیاتی برای پیوند میان اعضای جامعه ایمانی است. این درحالی‌که است که در ادبیات غربی، مسئولیت اجتماعی عمدتاً ناظر به شرکت‌ها و جهت ارتقای سودآوری طرح‌شده است

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Searching the term of “Social Responsibility” in the Holy Quran by the Method Semantic Componential Analysis

نویسندگان [English]

  • Mohammad Hosein Akhavan Tabasi 1
  • Mohammad Parsaiyan 2
  • Hosein Shojaei 2
1 PhD in Quran and Hadith Sciences, Center for Interdisciplinary Studies of the Holy Quran, Academic Jihad, Tehran, Iran (corresponding author)
2 PhD in Quran and Hadith Sciences, Center for Interdisciplinary Studies of the Holy Quran, Academic Jihad, Tehran, Iran
چکیده [English]

Social responsibility is one of the basic concepts in modern social sciences that refers to people's sense of responsibility towards their society. A wide literature has been produced about this concept in social sciences, from which the semantic components of this concept can be extracted. The question of this research is that in the Holy Qur'an, what concept can be found regarding social responsibility, which on the one hand has something in common with the term “social responsibility” and provides the context for interdisciplinary connection, and on the other hand, defines the distinctions and prominences of the Qur'anic discourse on this matter. For this purpose, the method of component analysis of meaning, which is one of the methods of semantic science has been used.
It has reached the conclusion that the Qur'anic concept of Wilayat (guardianship) when it is mentioned in the communication among the members of the society (believers), refers to the social responsibility as a vital element for the connection among the members of the faith community. This is despite the fact that in the western literature, social responsibility is mainly focused on companies and meant to improve profitability.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Social Responsibility
  • Wilayat (Guardianship)
  • Holy Qur’an
  • Component Analysis
  • Semantics
  1. *قرآن کریم.

    1. ابن فارس، احمد، (1404 ق)، معجم مقاییس اللغه، قم، مکتب الإعلام الإسلامی.
    2. ابن‌درید، محمدبن‌حسن، (1988 م)، جمهره اللغه، بیروت، دارالعلم للملائین.
    3. ابوهلال عسکری، حسن‌بن‌عبدالله (1400 ق)، الفروق فی اللغه، بیروت، دارالآفاق الجدیدۀ.
    4. اخوان، محمد حسین، حسین شجاعی، (1401)، «روش پیجویی اصطلاحات تخصصی علوم‌انسانی در قرآن کریم (رویکردی معناشناختی)»، فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، شماره 104، ص 101-130.
    5. ازهری، محمدبن‌احمد (1421 ق)، تهذیب اللغه، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
    6. امیدوار، علیرضا (1387)، «ترویج مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها، تکمیل‌کننده و جایگزین سیاست‌ها و وظایف دولت»، پژوهشکده تحقیقات استراتژیک، پژوهش‌نامه شماره 21، ص 1-10.
    7. انوری، حسن (1382)، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، نشر سخن.
    8. حبیب اللهی، مهدی؛ طهماسبی بلداجی، اصغر؛ زمانی پزوه، مریم؛ ابراهیم پور، شوکت، (1399)، «ارزیابی منابع مقاله «حجة‌الوداع» در دایرة‌المعارف قرآن لایدن.»، قرآن پژوهی خاورشناسان، شماره 15(28)، ص 143-164. doi: 10.22034/qkh.2020.4643.
    9. خان بابا، محمدمراد؛ فاکر میبدی، محمد؛ شیرخانی، علی، (1402)، «قلمرو ساختار نظام سیاسی در قرآن»، قرآن و علم، 17(32)،ص 99-120. doi: 10.22034/qve.2023.8468.
    10. دهخدا، علی‌اکبر (1372)، لغت‌نامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
    11. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد، (1412 ق)، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دارالقلم.
    12. سبحان‌نژاد، مهدی، (1379)، مسئولیت‌پذیری اجتماعی در برنامه درسی کنونی دوره ابتدایی ایران و طراحی برای آینده، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
    13. سیاح، احمد، (1378)، فرهنگ بزرگ جامع نوین عربی به فارسی (ترجمه المنجد)، قم، مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان. نسخه الکترونیکی به آدرس:https://library.tebyan.net/fa/Viewer/Text/69692/1
    14. شاه‌آبادی، میرزا محمد علی، (1380)، شذرات المعارف، تهران، بنیاد علوم و معارف اسلامی دانش‌پژوهان.
    15. طالبی، ابوتراب، خوشبین، یوسف، (1391)، «مسئولیت‌پذیری اجتماعی جوانان»، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره 59، ص 216-249.
    16. عمید، حسن، (1363)، فرهنگ عمید، تهران، انتشارات امیرکبیر.
    17. فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409 ق)، کتاب العین، قم، نشر هجرت.
    18. فضل الهی، سیف‌الله، (1394)، «مسئولیت‌پذیری دانشجویان: عوامل تأثیرگذار و اولویت‌ها»، نشریه فرهنگ در دانشگاه اسلامی، سال 5، شماره 3، ص 327-346.
    19. کمانی، مهدی، ّ (1400)، مدل مسئولیت‌پذیری اجتماعی قرآن، تهران، مؤسسه فرهنگی دارالحدیث.
    20. لاوسن، آلن، (1381)، مدیریت اخلاقی در خدمات دولتی، ترجمه محمد رضا ربیعی مندجین و حسن کیوریان، تهران، نشر یکان.
    21. مرادی، گلمراد؛ منصور حقیقتیان، منصور؛ هاشمیان فر، سید علی، (1391)، «بررسی تأثیر جامعه پذیری سازمانی بر مسؤولیت اجتماعی کارکنان (مورد مطالعه شرکت نفت کرمانشاه)»، نشریه جامعه‌شناسی کاربردی، شماره 51، ص 71-96.
    22. مشکور، محمد جواد، (1357)، فرهنگ تطبیقی عربی با زبان‌های سامی و ایرانی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
    23. نوربخش، یونس؛ اکبریان، مصطفی، (1396)، «تبیین جامعه‌شناختی مسئولیت اجتماعی بنگاه‌های اقتصادی-انتفاعی بر اساس هنجارهای اخلاقی دینی (مورد مطالعه: مدیران دانشگاه آزاد اسلامی و بانک پارسیان در شهر تهران)»، مجله بررسی مسائل اجتماعی ایران، شماره 9، ص 41-61.
    24. یزدان پناه، لیلا؛ حکمت، فاطمه، (1393)، «بررسی عوامل مؤثر بر مسئولیت‌پذیری اجتماعی جوانان؛ (مطالعه‌ی دانشجویان دانشگاه شهید باهنر کرمان)»، مجله مطالعات اجتماعی ایران، دوره 8، ص 128-152.
    25. Barthorpe, W. Mitchell, G.S. and Loveley, R. (2007), Corporate Social Responsibility and Economic Behavior. Economic Research Quarterly, Vol. 11 (3) 103-114.
    26. Beeston A. F. L. & Others (1982), Sabaic Dictionary, YAR, University of Sanna.
    27. Bhattacharya C. B., Sen, Sankar & Daniel Korschun (2003), The role of corporate social responsibility in strengthening multiple stakeholder relationships: A field experiment, Journal of the Academy of Marketing Science, 34, pages 158–166.
    28. Black, Jeremy & others (2000), A Concise Dictionary of Akkadian, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
    29. Carroll, A. (1999) Corporate Social Responsibility: Evolution of a Definitional Construct, Academy of Management Review, Vol. 4, pp. 268-296.
    30. Drower, E.S. & Macuch, R. (1963), A Mandaic Dictionary, London: Oxford University Press.
    31. Gesenius, William (1939), A Hebrew and English Lexicon of the Old Testament, ed. F.A. Brown, London: Oxford.
    32. Glare, P.G.W. (1968), Oxford Latin Dictionary, Oxford, Clarendon.
    33. Jastrow, Marcus (1903), A Dictionary of the Targumim (2 Volume), London/New York.
    34. Leslau, Wolf (1987), Comparative Dictionary of Ge’ez (Class. Ethiopic), Wiesbaden: Harrassowitz.
    35. Meriam-Webster Dictionary, Online version: https://www.merriam-webster.com/dictionary/responsibility, and https://www.merriam-webster.com/dictionary/Society, 2022
    36. Orel, Vladimir & Stolbova (1995), Olga, Hamito-Semitic Etymological Dictionary, Leiden: Brill.
    37. Payne Smith, R. (1957). A Compendious Syriac Dictionary. Oxford: Clarendon Press.
    38. Salewski, M., Zülch, H. (2014), The Association between Corporate Social Responsibility (CSR) and Earnings Quality – Evidence from European Blue Chips, SSRN Electronic Journal: https://ssrn.com/abstract=2141768
    39. Skeat, W.W. (1963), An Etymological Dictionary of the English Language, Oxford, Clarendon.