قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

اصول طنز اجتماعی در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 هیات علمی دانشگاه ایلام
2 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران
3 کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه آزاد قم، قم ، ایران
چکیده
نقد به وسیله طنز، از مهم‌ترین شیوه‌های انتقال پیام به مخاطب است و به آن دلیل که این امر با نشاط و خندیدن همراه است، می‌تواند عمیق‌ترین مرادهای مخاطب را در عبارت‌هایی آسان انتقال دهد و به سهولت، احساسات و عواطف مخاطب را به گونه‌ای تحت تأثیر قرار دهد که در کلام عادی، امکان آن وجود ندارد. دستیابی به اصول قرآنی طنز اجتماعی مبتنی بر نظام جامع آموزه‌های قرآن کریم به‌عنوان کامل‌ترین کتاب آسمانی مصون از تحریف، هدف اصلی این نوشتار است. اکنون این سؤال مطرح است که قرآن کریم در راستای معرفی طنز اجتماعی مقبول و صحیح، کدام اصول را معرفی می‌کند؟ این پژوهش از نوع بنیادی و روش پژوهش در دستیابی به اصول یادشده، از تحلیل محتوای کیفی با رویکرد استقرایی و توصیف و تحلیل بهره می‌برد. یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که مبتنی بر آموزه‌های قرآنی، جهت‌گیری اصول قرآنی طنز اجتماعی، تک‌بُعدی و یک‌جانبه‌نگری نیست بلکه با رویکردی معناگرا و جامع، در ساحت دوگانه زیست مادی و معنوی و در بستر سیر عبودیت الهی به سمت غایت رشد آن (قرب الهی) مبتنی بر فطرت و سرشت لایتغیر انسانی، سامان می‌یابد که درنتیجه آن، اصولی همچون «اصلاح گری فرد و اجتماع، عقلانیت محوری، دو ساحتی محوری در محتوا، حفظ کرامت انسانی و واقع‌گرایی» از آیات قرآن استنباط گردیده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Principles of Social Satire in the Holy Qur’an

نویسندگان English

Mohammad Reza Nia Hosseini 1
mahdi mahmoudi 2
roohola motaghinik 3
1 Faculty of Ilam University
2 Doctoral student of Ilam University
3 Master of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Azad University of Qom, Qom, Iran
چکیده English

Criticism through humor and satire is one of the most significant ways of conveying the message to the addressee, and because it is accompanied by joy and laughter, it can convey the deepest intentions of the addresser in simple terms and easily influence the feelings and emotions of the addressee, in a way that it is not possible in ordinary speech to be realized. This research aims to achieve the Qur’anic principles of social satire based on the comprehensive system of teachings of the Holy Qur’an as the perfect divine undistortionable book. The question of the research is: What are the principles upon which the Holy Qur’an is based in order to introduce acceptable and correct social satire? This research uses qualitative content analysis with inductive approach and descriptive-analytical method in achieving the abovementioned principles. The results of the current research show that, based on Qur’anic teachings, the orientation of the Qur’anic principles of social satire is not one-dimensional and one-sighted, but rather has a purposeful and comprehensive approach, in the dual realm of material and spiritual life, and it is set on the basis of unchangeable human nature (Fitrat) in the context of the divine devotion towards the goal of man’s perfection (closeness to God), and eventually, principles such as "reformation of the individual and society, centrality of dual-dimensional content, preservation of human dignity, and realism" have been deduced from the verses of the Holy Qur'an.

کلیدواژه‌ها English

Satire
The Qur’an and Satire
Social Satire
Principles of Satire
Acceptable Satire
  1. قرآن کریم، ترجمه مکارم شیرازی.

    **نهج‌البلاغه.

    1. ابن ابی فراس، ورام، (1410 ق)، مجموعة ورّام، قم، مکتبة الفقیه.
    2. آرین‌پور، یحیی، (1372)، از صبا تا نیما، تهران، انتشارات زوار.
    3. ایمان، محمد تقی، نوشادی، محمود رضا (1390)، «تحلیل محتوای کیفی»، مجله عیار پژوهش در علوم انسانی، پیاپی 6، شماره دوم.
    4. التیمی الآمدی، عبدالواحد بن محمد، (1410 ق)، غررالحکم و درر الکلم، قم، دارالکتاب الاسلامی.
    5. جر، خلیل، (1391)، فرهنگ لاروس، ترجمه: حبیب طبیبیان، تهران، امیرکبیر.
    6. جعفری تبریزی، محمدتقی، (1385)، حقوق جهانی بشر: تحقیق و تطبیق در دو نظام؛ اسلام و غرب، تهران، مؤسسه تدوین و نشر آثار استاد محمد تقی جعفری.
    7. جوادی آملی، عبدالله، (1381)، صورت و سیرت انسان در قرآن، قم، نشر اسراء.
    8. حجازی، محمد محمود، (1413 ق)، التفسیر الواضح، بیروت، دارالجیل الجدید.
    9. الحرانی، ابن شعبه، (1404)، تحف‌العقول عن آل الرسول، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
    10. حری، ابوالفضل، (1387)، درباره طنز: رویکردهای نوین به طنز و شوخ‌طبعی، تهران، انتشارات سوره مهر.
    11. حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین بن احمد، (1363)، تفسیر اثناعشری، تهران، انتشارات میقات.
    12. حلبی، علی‌اصغر، (1364)، مقدمه‌ای بر طنز و شوخ‌طبعی در ایران، تهران، پیک.
    13. حیدری، محمدباقر، (1377)، «مقدمه بر طنز از دیدگاه عقل و نقل»، مجله پژوهش‌های ارتباطی، ش 13 و 14، صص115-154.
    14. حیدری، محمدجواد، (1379)، «طنز در قرآن کریم»، مجله صحیفه مبین، دوره دوم، شماره 23، صص36-69.
    15. دهخدا، علی‌اکبر، (1377)، لغت‌نامة دهخدا، تهران، مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
    16. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412 ق)، المفردات فی غریب القرآن، دمشق، دارالعلم.
    17. رجبی، محمود، (1390)، انسان‌شناسی، قم، انتشارات مؤسسه امام خمینی.
    18. شوقی نوبر، احمد، (1371)، «طنز و شیوه‌های گوناگون آن»، کیهان اندیشه، شماره 42، صص112-126.
    19. صابونی، محمدعلی، (2007 م)، االبداع البیانی فی القرآن العظیم، بیروت، شرکه ابناء شریف الانصاری.
    20. طباطبایی، سید محمدحسین، (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
    21. طبرسی، فضل بن حسن، (1372). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصرخسرو.
    22. طبرسی، فضل بن حسن، (1377)، تفسیر جوامع الجامع، تهران، انتشارات دانشگاه تهران و حوزۀ علمیۀ قم.
    23. عظیمی، ولی‌الله، (1383)، نمایی از طنز دینی، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما.
    24. قرشی، سید علی‌اکبر، (1377)، تفسیر أحسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت.
    25. قرشی، سید علی‌اکبر، (1386). قاموس قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
    26. قطب، سید ابراهیم (1412 ق)، فی ظلال القرآن، بیروت، دارالشروق.
    27. قمی، علی بن ابراهیم، (1367)، تفسیر القمی، چاپ چهارم، قم، دارالکتاب
    28. کلینی، محمد بن یعقوب، (1362)، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ دوم.
    29. گروه معارف مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، (1381)، پژوهشی در باره طنز در شریعت و اخلاق، قم، بوستان کتاب.
    30. اللیثی الواسطی، علی بن محمد، (1377)، عیون الحکم و المواعظ، قم، موسسه فرهنگی دارالحدیث.
    31. مجلسی، محمدباقر، (1403)، بحارالانوار، تهران، مؤسسه الوفاء.
    32. مروتی، سهراب، (1377)، «ترنم در آیینه اخلاق»، مجله پژوهش‌های ارتباطی، شماره 13 و 14، صص 179-190.
    33. مروتی، سهراب، ذوالفقاری فر، قدرت الله، (1392)، «طنز در قرآن کریم»، مجله تحقیقات علوم و قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا، سال دهم، شماره 2، صص177-204.
    34. مصباح یزدی، محمدتقی، (1379)، آموزش عقائد، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل سازمان تبلیغات اسلامی.
    35. مصباح یزدی، محمدتقی، (1384). به سوی او (مشکات)، قم، مرکز انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
    36. مصباح یزدی، محمدتقی، (1387)، خودشناسی برای خودسازی/ به‌سوی خودسازی (مشکات)، قم، انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
    37. معین، محمد، (1375)، فرهنگ فارسی، چاپ نهم، تهران، انتشارات امیرکبیر.
    38. مکارم شیرازی ناصر، (1374)، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
    39. ناصری، ناصر، (1385)، «طنز و جلوه‌های شکل‌گیری آن در ادب فارسی»، مجله ادبیات فارسی، شماره 7، صص79-114.
    40. نجفی صحنه‌ای، علی، (1387)، «طنز مقدس»، مجله بینات، سال پانزدهم، شماره 1، صص174-214.
    41. نجفی، زین‌العابدین، (1396)، «نقش‌آفرینی در سبک زندگی اسلامی از منظر شریعت»، مجله انسان‌پژوهی دینی، شماره 38، صص57-83.
    42. نصری، عبدالله، (1385)، مبانی انسان‌شناسی در قرآن، بی‌جا، مؤسسۀ فرهنگی دانش و اندیشۀ معاصر.
    43. نوری طبرسی، حسین، (بی‌تا)، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث.
    44. هیئت مولفان، (بی‌تا)، فرهنگ آکسفورد، تهران، انتشارات دانشیار.

  • تاریخ دریافت 10 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 28 بهمن 1402
  • تاریخ پذیرش 18 فروردین 1403