قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

کارکرد توحید اجتماعی در عاملیت و ساختار اجتماعی با تأکید بر آیات قرآن

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه منطق فهم دین پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
2 پژوهشگر جامعه الزهرا(س) قم
چکیده
توحید اجتماعی که حاصل فهم اجتماعی و عمل‌زا از اصل اعتقادی توحید است، در دیدگاه آیت‌الله خامنه‌ای به‌مثابه نظریه اجتماعی و ساختاری کلی برای زندگی است و فرضیه کارکرد توحید اجتماعی را در مبادی نظری جامعه توحیدی ازجمله عاملیت و ساختار اجتماعی مطرح می‌کند؛ ازاین‌رو هدف این مقاله بررسی کارکرد و ثمرات فهم اجتماعی از توحید در دوگانه عاملیت و ساختار اجتماعی با محوریت آیات قرآن است. این تحقیق که با روش توصیفی تحلیلی و براساس داده‌های کتابخانه‌ای و منطق فهم آیات و استدلال عقلی صورت گرفته، نشان داد هم عاملیت و هم ساختار از توحید اجتماعی متأثر می‌شوند. محوریت اطاعت از خدا در مناسبات اجتماعی و حق‌محوری و نفی هواپرستی در حرکت اجتماعی، برونداد کارکرد توحید اجتماعی در عاملیت‌هاست و نفی تعدد ولایت‌ها و ساختارهای شرک‌آمیز، هم سرنوشتی اجتماعی امت اسلام، کنترل اجتماعی از طریق فریضه امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، تحول در اعتبارات بعدالاجتماع و تأسیس نهادهای اعتباری و جهت‌دهی توحیدی به نهادها و سازمان‌های اجتماعی، برونداد کارکرد توحید اجتماعی در ساختار است. سنت‌های الهی نیز به‌عنوان قوانین اجتماعی تخلف‌ناپذیر که ناشی از عملکردهای اجتماعی و جمعی انسان‌هاست، به‌عنوان عاملیت فوق انسانی در تحولات کلان و سرنوشت جوامع دخیل‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Function of Social Monotheism in Social Effectiveness and Structure, with Emphasis on the Verses of the Qur'an

نویسندگان English

mohammad arab salehi 1
farideh pishvaei 2
1 Professor of Logic Department of Understanding Religion, Institute of Islamic Culture and Though
2 Researcher of Al-Zahra Qom community
چکیده English

Social monotheism, which is the result of a social and practical understanding of the principle of monotheism, in Ayatollah Khamenei's view, is a social theory and a general structure of life. In this regard he proposes the hypothesis of the function of social monotheism in the theoretical foundations and monotheistic society, including social “effectiveness” and “structure”. Therefore, this article aims to investigate the effects and results of the social understanding of monotheism in the duality of social effectiveness and structure, focusing on the verses of the Holy Qur'an. This research has been conducted using the descriptive-analytical method based on library data and the logic of understanding verses and rational reasoning. The results show that both effectiveness and structure are influenced by social monotheism. The centrality of obedience to God in social relations, truth-centeredness and denying the worship of whims in the social movement are among the results of the function of social monotheism in terms of effectiveness. And the negation of the plurality in worship and polytheistic models, the common social destiny of the Islamic Ummah, social control through the duty of enjoining good and forbidding what is evil, and Itibariyat ba’d al-Ijtima’ (conventional perceptions after civilization), the establishment of conventional institutions, and giving a monotheistic direction to social institutions and organizations are the output of the function of social monotheism in terms of structure. Divine traditions are also inviolable social laws that result from the social and collective deeds of people, and as a beyond-human agent, it participates in the macro-transformations and fate of societies.  

کلیدواژه‌ها English

Social Monotheism
Effectiveness
Structure
The Qur’an
Function
  1. *قرآن کریم ترجمه آیت‌الله مکارم شیرازی.

    1. ابن فارس، احمد، (1404 ق)، معجم مقاییس اللغة، چاپ اول، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
    2. آقاجانی، نصرالله، (1401)، «توحیدگرایی در علم اسلامی اجتماعی»، مجله معرفت فرهنگی اجتماعی، ش 51، ص 7-26.
    3. اسکات، جان، (1398)، مفهوم پردازی جهان اجتماعی؛ اصول تحلیل جامعه‌شناسی، ترجمه روح الله قاسمی، چاپ اول، تهران، اندیشه احسان.
    4. امین، مهدی، (1387)، جامعه‌شناسی از دیدگاه قرآن و حدیث (تفسیر موضوعی المیزان)، تهران، مؤسسه شهر نشر.
    5. بیرو، آلن، (1375)، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، چاپ سوم، تهران، نشر کیهان.
    6. پورعزت، علی اصغر، (1391)، «مختصات سازمان توحیدی در پرتو کلام امام علی (ع)»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، ش 34، صص 49-66.
    7. ترخان، قاسم، (1402)، برآیند مبانی کلامی در علوم انسانی اسلامی، چاپ اول، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    8. جمشیدی، مهدی، (1401)، درآمدی بر اندیشه فرهنگی آیت الله خامنه‌ای، چاپ پنجم، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    9. حکیم، سیدمحمدباقر، (1387)، جامعه انسانی از دیدگاه قرآن کریم، ترجمه موسی دانش، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
    10. حسنی، سیدحمیدرضا و هادی موسوی، (1398)، انسان‌کنش‌شناسی اعتباری؛ ظرفیت‌شناسی انسان-شناسی علامه طباطبایی و عالمان علم اصول برای علوم انسانی، چاپ اول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    11. خامنه‌ای، سیدعلی، (1401 الف)، تفسیر سوره بقره، چاپ دوم، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی.
    12. خامنه‌ای، سیدعلی، (1401 ج)، تفسیر سوره مجادله، چاپ نهم، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی.
    13. خامنه‌ای، سیدعلی، (1401 ب)، تفسیر سوره حمد، چاپ هفتم، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی.
    14. خامنه‌ای، سیدعلی، (1356)، مقاله روح توحید نفی عبودیت خدا؛ مجموعه مقالات دیدگاه توحیدی، به کوشش مصطفی ایزدی و قاسم مسکوب، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    15. خامنه‌ای، سیدعلی، (1392)، طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن، چاپ سی و چهارم، قم: صهباء.
    16. راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد، (1369)، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن، ترجمه غلامرضا خسروی حسینی، چاپ اول، تهران، مرتضوی.
    17. رزمی، حسن و سید مهدی جعفری، (1402)، تشکیلات توحیدی؛ سازوکار امتداد توحید در فعالیتهای تشکیلاتی از منظر مقام معظم رهبری، تشکیلات توحیدی، چاپ اول، قم، راه فطرت.
    18. سیدقطب، (بی‌تا)، نشانه‌های راه، ترجمه محمود محمودی، تهران، بنیاد نشر افکار و اندیشه‌های سیدقطب و محمد قطب.
    19. سیدی‌فر، سیدعلی، (1395)، هستی‌شناسی اجتماعی، درآمدی بر یک نظریه نو، چاپ اول، تهران، بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق (ع).
    20. شفر، ریچارد، (1391)، فرهنگ فشرده جامعه‌شناسی، ترجمه حسین شیران، بی‌چا، تهران، جامعه‌شناسی شرقی؛
    21. طباطبایی، سید محمدحسین، (1390 ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ دوم، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات.
    22. طباطبایی، سید محمدحسین، (1390)، اصول فلسفه و روش رئالیسم (با مقدمه و پاورقی استاد مطهری)، تهران، صدرا.
    23. طریحی، فخرالدین، (1375)، مجمع البحرین، چاپ سوم، تهران، مرتضوی.
    24. عرب صالحی، محمد و پیشوایی، فریده، (1402)، مولفه‌های «توحید اجتماعی» در قرآن با تاکید بر اندیشه‌های آیت الله خامنه‌ای (دامت برکاته)، مطالعات تفسیری قرآن کریم مفتاح، ش 10، صص 4-22.
    25. عرب صالحی، محمد و پیشوایی، فریده، (1401)، توحید اجتماعی، ماهیت، تعریف و نسبت آن با توحید اعتقادی، قبسات، 104، صص 99-124.
    26. عرب صالحی، محمد و پیشوایی، فریده، (1402)، «کارکردها و لوازم الهیاتی توحید اجتماعی در فلسفۀ علم اقتصاد با محوریت آیات قرآن» فلسفه دین، دوره 20، ش 3، صص 217-230.
    27. عرب صالحی، محمد و پیشوایی، فریده، (1403)، «نقش توحید اجتماعی در فلسفه علوم اسلامی با محوریت آیات قرآن مورد مطالعه: علم کلام، عرفان» پژوهش‌های اعتقادی کلامی، ش 53، صص 217-236.
    28. عرب صالحی، محمد و پیشوایی، فریده، (1402)، «کارکرد توحید اجتماعی در فلسفه دانش تفسیر»، مطالعات علوم قرآن، دوره 4، ش 4، صص 187-213.
    29. عرب صالحی، محمد و پیشوایی، فریده، (1402)، «کارکرد توحید اجتماعی در جامعه توحیدی»، مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، دوره 27، ش 95، صص 121-142.
    30. عرب صالحی، محمد و پیشوایی، فریده، (1402)، «مؤلفه‌های توحید اجتماعی از دیدگاه مفسران فریقین و روایات و نسبت‌سنجی آن با واژۀ عبادت»، پژوهشنامه معارف قرآنی، ش 54، صص 5-37.
    31. فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409 ق)، کتاب العین، چاپ دوم، قم، هجرت.
    32. فضل‌الله، سید محمدحسین، (1419 ق)، من وحی القرآن، چاپ اول، بیروت، دارالملاک.
    33. کورز، لوییس و روزنبرگ، برنارد، (1385)، نظریه‌های بنیادی جامعه شناختی، ترجمه فرهنگ ارشاد، تهران، نشر نی.
    34. گیدنز، آنتونی، (1396)، ساخت جامعه، ترجمه اکبر احمدی، تهران، نشر علم.
    35. مطهری، مرتضی، (1385)، جامعه و تاریخ، چاپ هجدهم، تهران، صدرا.
    36. مکارم شیرازی، ناصر، (1371)، تفسیر نمونه، چاپ دهم، تهران، دارالکتب الإسلامیه.
    37. مصباح یزدی، محمدتقی، (1398)، جامعه و تاریخ از نگاه قرآن، چاپ دوم، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
    38. موسوی خمینی، سید روح‌الله، (1389)، صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی (ره) (بیانات، پیام‌ها، مصاحبه‌ها، احکام، اجازات شرعی و نامه‌ها)؛ چاپ پنجم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
    39. بیانات در دیدار شرکت‌کنندگان در مسابقات بین‌المللی قرآن ۱۳۹۶/۰۲/۰۷ ir
    40. متن کامل الگوی پایه اسلامی ایرانی پیشرفت 97072212330 https://www.isna.ir/news
    41. متن بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی 41673 https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=

  • تاریخ دریافت 08 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 13 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 17 اردیبهشت 1403