قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

تأثیر عرف اجتماعی بر نگرش مفسران و فقها در زمینه «عدالت جنسیتی» با تأکید بر نظر کارن بائر

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
نصرت نیلساز 1
بی بی سادات رضی بهابادی 2
پریسا عسکرسمنانی 3
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
3 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران(نویسنده مسئول)
10.22034/arq.2025.221892
چکیده
با گذر زمان و تغییر شرایط اجتماعی و فرهنگی هر دوره، تغییر نگرش مفسران و فقها اجتناب‌ناپذیر خواهد بود و دخالت دادن عرف و اقتضائات عصری در رویکرد تفسیری و استنباط‌های فقهی عالمان امری مسلم و حتی لازم به نظر می‌رسد. مباحث مربوط به «عدالت جنسیتی» و «سلسه‌مراتب جنسیتی» از مباحث چالش‌برانگیزی است که عالمان در هر دوره رویکرد خاصی را نسبت به آن اتخاذ کرده‌اند و بی‌تردید عرف جامعه می‌تواند بر نگرش عالمان به این مسائل اثرگذار باشد. کارن بائر در کتاب سلسله‌مراتب جنسیتی در قرآن: تفاسیر کهن، پاسخ‌های نو با اتخاذ این مبنا که برخی از آیات قرآن کریم مفهوم «سلسله‌مراتب جنسیتی» را دربردارند به بررسی تاریخی (درزمانی) تفاسیر مرتبط با آیات مذکور در منابع تفسیری سده‌های میانی تا مدرن پرداخته و ادعا می‌کند عرف اجتماعی بر شکل‌گیری نظریات تفسیری و فقهی مؤثر بوده است. در این پژوهش، ضمن ترجمه و دسته‌بندی اظهارنظرهای بائر، ادعای او در مورد تأثیر عرف اجتماعی بر تفسیر مفسران و استنباط‌های فقها به روش توصیفی-تحلیلی تبیین و نگرش عالمان نسبت به «عدالت جنسیتی» بررسی می‌شود. بر اساس نتایج مبتنی بر این تحقیق، در سده‌های میانی که عرف جامعه به برتری مردان متمایل بود، «سلسله‌مراتب جنسیتی» عین عدالت محسوب می‌شد؛ اما در دوره معاصر که عرف مقبول جامعه، تساوی زن و مرد است، «سلسله‌مراتب جنسیتی» ناقض عدالت در نظر گرفته می‌شود. در این میان، برخی عالمان تجدیدنظرطلب معتقدند در راستای عدالت جنسیتی، باید آیات ناظر بر سلسله‌مراتب جنسیتی بازتفسیر و احکام سنتی زنان با احکامی متناسب با عصر حاضر جایگزین شود. بی‌تردید، عرف اجتماعی می‌تواند به تفسیر دوباره آیات و تحول احکام منتهی شود؛ اما باید توجه داشت «عدالت جنسیتی» از منظر اسلام آن است که زن و مرد، با پذیرش تفاوت‌های طبیعی خود در نقش‌هایی متناسب با توانمندی‌های جسمی و روحی خویش قرار گیرند تا زمینه‌ساز سلامت خانواده و پویایی جامعه باشند.
کلیدواژه‌ها
کارن بائر
سلسله‌مراتب جنسیتی
عرف اجتماعی
عدالت جنسیتی

موضوعات

عنوان مقاله English

The Effect of Social Custom on the Attitudes of Interpreters and Jurists on “Gender Justice” with Emphasis on Karen Bauer’s Opinion

نویسندگان English

Nosrat َNilsaz 1
Bibi sadat Razi Bahabadi 2
Parisa Askarsemnani 3
1 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Alzahra University, Tehran, Iran
3 PhD student in Quran and Hadith Sciences, Alzahra University, Tehran, Iran (Corresponding author)
چکیده English

The attitudes of interpreters and jurists inevitably change with the passage of time and the changing social and cultural circumstances of each period. Incorporating contemporary custom and requirements into scholars' interpretive approaches and jurisprudential conclusions seems inevitable, even necessary. The issues related to “gender justice” and “gender hierarchy” are among the challenging issues that scholars have adopted a specific approach to in each period, and undoubtedly, the customs of society can affect the scholars’ attitudes towards these issues. Karen Bauer, in her book "Gender Hierarchy in the Qur'an: Ancient Interpretations, New Responses", taking the premise that some verses of the Qur'an contain the concept of “gender hierarchy,” conducts a historical (chronological) study of interpretations related to the aforementioned verses in interpretive sources from the Middle Ages to the modern era, and claims that social custom has been effective in shaping interpretive and jurisprudential theories. In this study, while translating and categorizing Bauer’s comments, her claim about the influence of social custom on the interpretation of commentators and the inferences of jurists has been examined using a descriptive-analytical method to explain and examine scholars’ attitudes towards “gender justice.” According to the results of this study, in the Middle Ages, when social custom tended to favor male supremacy, “gender hierarchy” was considered the same as justice. However, in the contemporary era, when the accepted norm of society is equality between men and women, the “gender hierarchy” is considered a violation of justice. In the meantime, some revisionist scholars believe that in order to achieve gender justice, the verses regarding gender hierarchy should be reinterpreted and the traditional rulings on women should be replaced with rulings that are appropriate for the present era. Undoubtedly, social custom can lead to the reinterpretation of verses and the evolution of rulings. However, it should be noted that “gender justice” from the perspective of Islam means that men and women, by accepting their natural differences, should be placed in roles that are appropriate to their physical and mental capabilities in order to create the basis for family health and the dynamism of society.

کلیدواژه‌ها English

Karen Bauer
Gender Hierarchy
Social Custom
Gender Justice
ابوحیان، محمد بن یوسف. (1420 ق). البحر المحیط فی التفسیر. بیروت: دارالفکر.
اردبیلی، احمد. (1403 ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
اسماعیلی، آیت الله؛ قادری ارائی، سید محمد صادق. (1399). برابری یا عدالت جنسیتی. فقه، حقوق و علوم جزا. سال پنجم. شماره 16. صص 14-27.
ایازی، سید محمد علی. (1378). قرآن و تفسیر عصری. چاپ دوم. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
پوراسماعیلی، علیرضا و علیرضا صادقی. (1393). نقد نظریه ممنوعیت قضاوت زنان از منظر فلسفه فقه. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی. دوره 10. شماره 36. صص 51-72.
تشکری، زهرا. (1381). زن در نگاه روشنفکران. تهران: دفتر مطالعات و تحقیقات زنان.
جصاص، احمد بن علی. (1405 ق). احکام القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
جناتی، محمدابراهیم. (1380). روش‌های کلی استنباط در فقه. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
جوادی آملی، عبدالله. (1386). زن در آینۀ جلال و جمال. قم: اسراء.
حاجی وثوق، ندا؛ پاک نیا، محبوبه؛ توحید فام، محمد. (1398). زن در منظومه فکری - معرفتی نواندیشی دینی. مطالعات سیاسی. شماره 45. صص 5-29.
خراسانی، رضا؛ احمدوند، ولی محمد. (1397). تأملی نظری در مفهوم عدالت جنسیتی. قبسات. سال بیست و سوم. شماره 90. صص 171-198.
دینوری، عبدالله بن محمد. (1424 ق). تفسیر ابن وهب المسمی الواضح فی تفسیر القرآن الکریم. بیروت:‌ دار الکتب العلمیة.
رضا، محمد رشید. (1414 ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار. بیروت: دار المعرفه.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407 ق). الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل. لبنان: دار الکتب العربی.
سبحانی، جعفر. (بی‌تا). استنباط الاحکام. قم: بیتا.
سروش محلاتی، محمد. (1379). امکان تغییر حکم شرعی. حریم امام. 7 (333).
سروش، عبدالکریم. (1376). رازداری، روشنفکری و دینداری. تهران: نشر پویه.
شجریان، مهدی. (1400). عدالت جنسیتی و گفتمان تغییر در احکام فقهی زنان. مطالعات راهبردی زنان. شماره 91. صص 7-28.
شجریان، مهدی. (1397). بررسی گستره شریعت از منظر دیدگاه‌های رایج در مصالح و مفاسد واقعیه. آیین حکمت. 10 (35). صص 85-106.
صانعی، یوسف. (1397). رویکردی به حقوق زنان. قم: فقه الثقلین.
صانعی، یوسف. (1384). برابری دیه. قم: فقه الثقلین.
صدوق، محمد بن علی. (1404 ق). من لایحضره الفقیه. تصحیح و تعلیق علی اکبر، الغفاری. قم: موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسین بقم.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1374). ترجمه المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی.
عبادی، شیرین. (1373). تاریخچه و اسناد حقوق بشر در ایران. تهران: روشنگران.
عترت دوست، محمد؛ وزیری فرد، سیدمحمدجواد. (1392). بررسی ادله فقهی مخالفان ولایت سیاسی زنان در فقه شیعه. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی. سال 9. شماره 33. صص 79-94.
عشقی صحرایی، هستی. (1396). بررسی نقش عدالت در حقوق ورزشی زنان. پایان نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه الزهرا.
علی‌اکبریان، حسنعلی. (1386). قاعده عدالت در فقه امامیه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
علی‌محمدی، حامد؛ سادات حسینی، آمنه. (1392). تفاوت شهادت زن و مرد در فقه و حقوق. مطالعات راهبردی زنان. دوره 5. شماره پیاپی 60. صص 111-143.
فاکر، محمد، حسینی تبار، سیدجواد. (1394). بررسی تطبیقی قوامیت مرد بر زن در تفاسیر المنار و المیزان. مطالعات تفسیری. سال ششم. شماره 22. صص 157-174.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). لبنان: دار احیاء التراث العربی.
قشیری، ابوالقاسم عبدالکریم. (2000 م). لطائف الاشارات، تفسیر صوفی القرآن الکریم. تصحیح: ابراهیم بسیونی. قاهره: دارالکتب العربی للطباعه و النشر.
کاتوزیان، ناصر. (1377). ارزش سنت و جذبه عدالت در توارث همسران. نقد و نظر. 5 (1). صص 93-118.
کاشف الغطاء، محمدحسین. (1359 ق.). تحریرالمجله. نجف: المکتبه المرتضویه.
کدیور، محسن. (1390). بازخوانی حقوق زنان در اسلام. بی‌جا: بی نا.
مجلسی، محمدباقر. (1413 ق). بحارالانوار. ج 100. طهران: مکتبه الاسلامی.
مطهری، مرتضی. (1381). مجموعه آثار. ج 20. تهران: صدرا.
معرفت، محمدهادی. (1385). نقد شبهات پیرامون قرآن کریم. قم: مؤسسه فرهنگی التمهید.
مغنیه، محمد جواد. (1424 ق). الکاشف. تهران: دار الکتاب الإسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
مهریزی، مهدی. (1384). رویکردهای مذهبی در تاریخ معاصر ایران به زن. آیینه پژوهش. دوره 23. شماره 91. صص 7-25.
نظام الاعرج، حسن بن محمد. (1416 ق). تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان. بیروت: دار الکتب العلمیة.
نوری، حسین بن محمدتقی. (1408). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: موسسه آل البیت.
هدایت نیا، فرج الله. (1393). مبانی نظریه عدالت استحقاقی در حقوق زنان. حقوق اسلامی. سال ۱۱. شماره ۴۲. صص 39-63.
 
Ali, Kecia, (2010), Marriage and Slavery in Early Islam, Cambridge, Harvard University Press.
Barriteau, Violet Eudine, (2007), 30 Years Towards Equality, Caribbean review of gender studies, Issue 1.
Bauer, Karen, (2015), Gender Hierarchy in the Qurʾān, Medieval Interpretations, Modern Responses, Cambridge University Press.
Butler, J, (1993). Bodies That Matter: On the Discursive Limits of “Sex”, New York: Routledge.
Butler, J. (2021). Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, New York: Routledge.
Connell, R.W. (2020). Gender: In World Perspective, Polity Press.
Crone, Patricia, (2005), Medieval Islamic Political Thought, Edinburgh University Press.
David R. Vishanoff, (2011), ‘The Formation of Islamic Hermeneutics: How Sunni Legal Theorists Imagined a Revealed Law’, New Haven, CT: The American Oriental Society.
Ibn Qayyim al-Jawziyya, (1999), al-Dawʾ al-munīr ʿalā al-tafsīr, compiled and edited by ʿAlī b. Ḥamad b. Muhammad al-Sạ̄lihị̄ (Riyadh: Muʾassasat al-Nūr/Maktabat Dār al-Salām, v. 2, p. 211 (at Q. 2:228).
Kapur, Ratna, (2007). ‘Challenging the Liberal Subject Law and Gender Justice in South Asia’, in: Gender Justice, Citizenship and Development, Ed: Maitrayee Mukhopadhyay and Navsharan Singh, Canada: International Development Research Centre.
Kessler, Suzanne J & Wendy McKenna, (1985), Gender: An Ethnomethodological Approach, United States, University of Chicago.
Marin, Manuela, (2003), ‘Disciplining Wives: A Historical Reading of Qur’ān 4:34’, Studia Islamica, pp. 5–40.
Neuenfeldt, Elaine, (2015), Identifying and Dismantling Patriarchy and Other Systems of Oppression of Women, World Council of Churches.
Sadeghi, Behnam, (2013), The Logic of Law Making in Islam: Women and Prayer in the Legal Tradition, Cambridge University Press.
Walby, S. (1990). Theorizing Patriarchy, Oxford: Blackwell.
West, C. & Zimmerman, D.H. (2019). "Doing Gender", In The Genders and Sexualities Reader, edited by Sarah S. V. H. M. Faith, pp. 1-20.
Yılmaz, E. Sare, (2015). "A new momentum: gender justice justice in the womens movement", Turkish policy, Vol. 13, No. 4.

  • تاریخ دریافت 13 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 22 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 03 اردیبهشت 1404