قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

اصول سیاست جنایی فقه امامیه با تکیه‌ بر آموزه‌های اجتماعی قرآن

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد، فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران، (نویسنده مسئول)
2 استاد یار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، دانشگاه بین المللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران
چکیده
سیاست جنایی به‌عنوان دانشی نوپدید و میان‌رشته‌ای است که در پی بررسی چرایی و چگونگی شکل‌گیری سیاست‌های مربوط به جرم و جنایت، واکنش جامعه و دولت به این مسائل و نحوه تأثیرگذاری عوامل اجتماعی و سیاسی بر جرائم است؛ ازاین‌رو در مرحله نخست به دانش حقوق و علوم سیاسی تعلق دارد؛ اما به لحاظ محتوایی از حوزه‌های مختلف اجتماعی به‌ویژه فرهنگ تأثیرپذیر است. باتوجه‌به اهمیت این تأثیرپذیری در جامعه اسلامی پژوهش حاضر برخی اصول سیاست جنایی اسلام را با تمرکز بر آموزه‌های اجتماعی قرآن بررسی نموده است؛ بدین منظور اسناد معتبر دینی، به‌ویژه آیات قرآن و منابع تفسیری با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، مورد ارزیابی قرارگرفته‌اند و ازآنجاکه برای دستیابی به رهنمودهای قرآن از منطق علت‌یابی ارسطویی استفاده‌شده است، علت غایی و علت صوری مبنای فهم رویکردی قرارداده شده است. براین اساس اصول مذکور در دو بعد مرتبط با اهداف و علل مجازات و اصول حاکم بر اجرای آن‌ها مورد تحلیل قرارگرفته است. انطباق حداکثری این اصول با آموزه‌های قرآنی و سنت‌های اسلامی؛ ضرورت اجرای این اصول برای تأمین عدالت اجتماعی و انصاف در نظام کیفری اسلام و تقدم رویکرد اصلاح و ترمیم جامعه بر مجازات و تنبیه بزهکاران، عمده دست‌یافت‌های این پژوهش است که بر اساس آن تغییر مدل سیاست جنایی از رویکرد اقتدارگرایانه موجود به سمت عدالت ترمیمی اجتناب‌ناپذیر تشخیص داده‌شده است تا از این طریق تعاملی سازنده میان بزهکار، بزه‌دیده و جامعه به‌دست‌آمده و کیفیت زندگی و روابط اجتماعی بهبود یابد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Principles of Criminal Policy in Imamiyyah Jurisprudence Based on the Social Teachings of the Holy Qur'an

نویسندگان English

morteza karballai sadeghi 1
mahdi nourian 2
1 Master's student, Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran, (Corresponding author)
2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Islamic Law, Faculty of Islamic Sciences and Research, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
چکیده English

Criminal policy is an emerging, multidisciplinary science that seeks to study the causes and methods of crime-related policies, how society and government respond to these issues, and how social and political factors influence crimes. Therefore, initially, it falls within the scope of legal and political science; however, in terms of content, it is influenced by various social fields, especially culture. Considering the importance of this influence in Islamic society, the present study has examined some principles of Islamic criminal policy with a focus on the social teachings of the Qur'an. For this purpose, authentic religious documents, especially Qur'anic verses and interpretive sources, have been evaluated using the descriptive-analytical method, and since the Aristotelian logic of causality has been used to achieve the guidelines of the Qur'an, the ultimate and formal cause have been established as the basis for understanding the approach. On this basis, the aforementioned principles have been analyzed in two dimensions related to the goals and causes of punishment and the principles governing their implementation. The findings of this research show the maximum compliance of these principles with the teachings of the Qur'an and Islamic traditions; the necessity of implementing these principles to ensure social justice and fairness in the Islamic penal system and the priority of the approach of reforming and restoring society over retribution and punishing criminals, based on which the change in the criminal policy model from the existing authoritarian approach to restorative justice has been recognized as inevitable, so that a constructive interaction between the criminal, the victim and the society can be achieved and the quality of life and social relations can be improved.

کلیدواژه‌ها English

Narrative Interpretation
Criminal Law
Social Justice
Principles of Criminal Policy
Social Policy
Restorative Justice
*قرآن کریم.
ابن‌فارس، ابوالحسین احمد بن فارس بن زکریا قزوینی رازی. (1399 ق). معجم مقابیس اللغۀ. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. بیروت: دارالفکر.
ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدین. (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دار الصادر.
احمدی میانجی، علی. (1426 ق). مکاتیب الائمه علیهم السلام. قم: دارالحدیث.
احمدی، عزیزالله. (1400). نقش کرامت انسانی در سیاست جنایی اسلام. فصلنامه علمی‌تخصصی فقه و قضا. س 13. ش 18. صص 63-82.
اردبیلی، احمد بن محمد. (1403 ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
اشکوری، محمد بن علی. (1373). تفسیر شریف لاهیجی. تهران: دفتر نشر داد.
اعرابی، غلامحسین. (1387). تفسیر روائی قرآن از نگاه فریقین. پژوهش دینی. ش 16. صص 97-82.
امام خمینی (ره)، سید روح‌الله. (1379). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
ایروانی، باقر. (1428 ق). دروس تمهیدیة فی تفسیر آیات الاحکام. قم: دار الفقه للطباعة و النشر.
آقابخشی، علی؛ افشاری راد، مینو. (1383). فرهنگ علوم سیاسی. تهران: نشر چاپار.
بجنوردی، سید حسن بن آقابزرگ موسوی. (1419 ق). القواعد الفقهیه. قم: نشر الهادی.
بحرانی، هاشم بن سلیمان. (1415 ق). البرهان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسه البعثه قسم الداراسات الاسلامیه.
تبریزی، جواد بن علی. (1417 ق). اسس الحدود و التعزیرات. قم: دفتر مؤلف.
تبریزی، جواد بن علی. (1426 ق). منهاج الصالحین. قم: مجمع الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه.
تقوی، سیدمرتضی. (1374). جایگاه فقه در اندیشه دینی. مجله فقه اهل بیت (علیهم السلام). شماره 2. صص 182-234.
جرجانی، علی بن محمد. (1405 ق). التعریفات. تحقیق ابراهیم الأبیاری. بیروت: دار الکتاب العربی.
جوهری، اسماعیل بن حماد. (1990 م). الصحاح. بیروت: دار العلم للمالیین.
حاجی ده آبادی، محمدعلی؛ بهارلویی، ریحانه. (1394). تدابیر پیشگری از بزهدیدگی از منظر قرآن و روایات اسلامی. قرآن، فقه و حقوق اسلامی. س 1. ش 2. صص 159-189.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1409 ق). وسائل الشیعة. چ 1. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
حسینی دره صوفی، سید محمد. (1401). قرآن پژوهی سیاست جنایی اسلام در اصلاح مجرمین. نسیم کوثر. س 2. ش 5. صص 5-31.
حسینی، سید حسین؛ صفری، محمدرضا؛ گرایلی، محمدباقر. (1399). جریان‌های ایدئولوژیک مبنای موثر بر سیاست جنایی تقنینی افغانستان. فصلنامه علمی مطالعات تاریخی جهان اسلام. س 8. ش 15. صص 189-212.
حق محمدی فرد، زهرا. (1393). اصول حاکم بر سیاست جنایی اسلام با محوریت اندیشه‌های امام خمینی (ره). پایان‌نامة برای اخذ مدرک دکترا. پژوهشکده امام خمینی (ره) و انقلاب اسلامی.
حلی، نجم‌الدین جعفر بن زهدری. (1428 ق). ایضاح الترددات الشرائع. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
حیدری، مسعود؛ مؤمنی، مسعود. (1398). مقایسه تطبیقی یافته‌های جرم‌شناسان و مکاتب حقوقی معاصر با سیاست جنایی و فقه جزایی علی (ع). پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی. س 15. ش 57. صص 51-72.
خویی، سید ابوالقاسم. (بی‌تا). البیان فی تفسیر القرآن. قم: موسسة إحیاء آثار الامام الخوئی.
دلماس مارتی، می‌ری. (1398). نظام‌های بزرگ سیاست جنایی. ترجمة علی حسین نجفی ابرندآبادی. تهران: انتشارات میزان.
راوندی، قطب‌الدین سعید بن عبدالله. (1405 ق). فقه القرآن. قم: انتشارات کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
رضوانی، علی اصغر. (1383). ویژگی‌های کلامی فقه شیعه. پژوهشنامه حکمت و فلسفه اسلامی. شماره 10 – 11. صص 171- 190.
روحانی، محمدصادق. (1382). زبدة الاصول. تهران: حدیث دل.
زارع‌مولایی، مصطفی. (1395). تفسیر تطبیقی روایی سورۀ سبأ از اهم تفاسیر مأثور فریقین (درالمنثور و نورالثقلین). پایان‌نامة برای اخذ مدرک کارشناسی‌ارشد. دانشگاه قرآن و حدیث.
زرکشی، ابوعبدالله بدرالدین. (1386 ق). البرهان فی علوم القرآن. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. ج 2. بیروت: دارالمعرفة.
سبزواری، سیدعبدالاعلی. (1413 ق). مهذب الاحکام (للسبزواری). قم: مؤسسة المنار - دفتر مؤلف.
سیفی مازندرانی، علی‌اکبر. (1415 ق). دلیل تحریر الوسیلة. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر. (1404 ق). الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره).
شاکری، طوبی. (1385). سیاست جنایی اسلامی. تهران: نشر فرهنگ اسلامی.
شاملو، باقر. (1396). اصل برائت کیفری در نظام‌های نوین دادرسی مندرج در علوم جنایی. مجموعه مقالات در تجلیل از دکتر محمد آشوری. تهران: سمت، صص 263-301.
شهیدثانی، زین‌الدین بن علی. (1410 ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. المحشی-کلانتر. چ 1. قم: کتابفروشی داوری.
شیبانی، محمد بن حسن. (1413 ق). نهج البیان عن کشف معانی القرآن. قم: نشر الهادی.
شیخ صدوق، محمد بن علی ابن بابویه. (1376). الامالی للصدوق. تهران: کتابچی.
شیرازی، سید محمد. (1419 ق). الفقه القانون. بیروت: مرکز الرسول الاعظم للتحقیق و النشر.
صدر، سید محمدباقر. (1418 ق). دروس فی علم الاصول. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
صفی پور، عبد الرحیم. (1404 ق). منتهی الارب فی لغت العرب. قم: انتشارات کتابخانه سنایی.
طباطبایی، سید محمدحسین. (1374). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طبسی، نجم‌الدین. (1416 ق). النفی و التغریب فی مصادر التشریع الاسلامی. قم: مؤسسة الهادی.
طریحی، فخرالدین بن محمد. (1408 ق). مجمع البحرین و مطلع النیرین. تحقیق احمد حسینی. ج 1. قم: نشر فرهنگ اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاءالتراث العربی.
طیب، عبدالحسین. (1369). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: اسلام.
عظیم زاده اردبیلی، فائزه؛ حسابی، ساره. (1390). سیاست جنایی و تطور مفهومی آن. تعالی حقوق. س 4. ش 15. صص 133-113.
عظیمی، فاطمه؛ میرزایی، محمد. (1400). جایگاه و نقش عدالت اجتماعی در نظام قضایی اسلام و سیاست جنایی جمهوری اسلامی. رهیافت انقلاب اسلامی. ش 54. صص 245-264.
علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی. (1413 ق). مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: جامعه مدرسین حوزۀ علمیه قم.
علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر اسدی. (1414 ق). تذکرة الفقهاء. قم: موسسة آل البیت علیهم السلام.
علوی‌مهر، حسین؛ عبدالحق، حبیبی. (1402). مبانی روایات تفسیر رفتاری قرآن توسط پیامبراعظم. پژوهش‌نامه علوم حدیث تطبیقی. س 10. ش 18. صص 93-124.
عمید زنجانی، عباسعلی. (1421 ق). فقه سیاسی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
عمید، حسن. (1375). فرهنگ فارسی عمید. تهران: امیرکبیر.
عیاشی، محمد بن مسعود. (1380 ق). تفسیر عیاشی. تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.
غلامی، علی. (1392). سیاست جنایی اسلام از منظر اندیشمندان غربی و نقد و تحلیل آن. نشریه مطالعات حقوقی دولت اسلامی. شماره 3. صص 95-128.
غنوشی، راشد. (1381). آزادی‌های عمومی در حکومت اسلامی. ترجمة حسین صابری. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
فاضل مقداد حلی، بن عبدالله. (1425 ق). کنزالعرفان فی فقه القرآن. قم: انتشارات مرتضوی.
فاضل هندی، محمد بن حسن. (1416 ق). کشف اللثام و الابهام عن قواعد الاحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فخررازی، محمد بن عمر. (1320 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1408 ق). العین. ج 6. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1415 ق). تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر.
قربان نیا، ناصر. (1379). فقه و حقوق بین الملل. قبسات. شماره 15 و 16. صص 85-99.
قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا. (1368). تفسیر کنزالدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
قمی، علی بن ابراهیم. (1363). تفسیر القمی. قم: دارالکتاب.
کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله. (1341). منهج الصادقین فی الزام المخالفین. تهران: اسلامیه.
کاظمی اسدی، فاضل جواد بن سعد. (1365). مسالک الافهام الی آیات الاحکام. تهران: مرتضوی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
گلپایگانی، سید محمدرضا. (1412 ق). الدر المنضود فی احکام الحدود. قم: دارالقرآن الکریم.
مازندرانی، محمد صالح بن احمد. (1382). شرح الکافی الاصول و الروضة. للمولی صالح المازندرانی. تهران: المکتبة الاسلامیة.
مجلسی، محمدتقی بن مقصود علی. (1406 ق). روضة المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه. قم: موسسۀ فرهنگی اسلامی کوشانبور.
محقق کرکی، علی بن حسین. (1413 ق). رسالة قاطعة اللجاج فی تحقیق حل الخراج. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به حوزه علمیه قم.
محقق کرکی، علی بن حسین. (1414 ق). جامع المقاصد. قم: موسسة آل البیت عیهم السلام.
محمدی جورکویه، علی. (1402). راهبردهای قرآنی پیشگیری اجتماعی سیاست جنایی اسلام در صیانت از حیات انسان. پژوهش‌نامه معارف قرآنی. ش 54. صص 273-306.
محمدی، خلیل الله. (1400). اهداف مجازات در سیاست جنایی اسلام. فصلنامه علمی - تخصصی فقه و قضا. سال سیزدهم. ش 18. صص 83-106.
مشکانی سبزواری، عباسعلی. (1391). مدخلی بر مناسبات فقه و تمدن. فصلنامه فقه. سال 19. سال 72. صص 62-103
مصطفوی، سید محمدکاظم. (1421 ق). مائة قاعدة فقهیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه اسلامی حوزه علمیه قم.
مغنیه، محمدجواد. (1424 ق). التفسیر الکاشف. قم: دار الکتب الاسلامیة.
مقیمی حاجی، ابوالقاسم. (1386). فلسفه مجازات در اسلام. فقه اهل بیت علیهم السلام. شماره51. صص 106-147.
منتظری، حسین علی. (1409 ق). مبانی حکومت اسلامی. قم: مؤسسۀ کیهان.
مهریزی، مهدی. (1389). روایات تفسیری شیعه گونه شناسی و حجیت. نشریه علوم حدیث. سال 15. شماره 55. صص 3-36.
میرخلیلی، سید محمد. (1394). مبانی و راهبردهای سیاست جنایی اسلام. مجموعه مقالات دومین کنگره بین المللی علوم انسانی اسلامی. تهران: انتشارات آفتاب توسعه (ناشر اختصاصی مرکز پژوهش های علوم انسانی اسلامی صدرا). صص 3-7-340.
میرخلیلی، سید محمود. (1397). انسان از منظر سیاست جنایی اسلام و مکاتب جرم‌شناسی. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی. ش 1. صص ۳۷-۶۰.
نجفی، محمدحسن صاحب الجواهر. (1404 ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: احیاءالتراث دار احیاءالتراث العربی.
نوبهار، رحیم. (1392). مدل شناسی سیاست جنایی اسلام. تحقیقات حقوقی. ش 61. صص 101-149.
نوری، حسین بن محمدتقی. (1408 ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: موسسة آل البیت علیهم السلام.
نوریان، مهدی و سرخیل، بهنام. (1398)، اعتبار امنیت در سیاست گذاری عمومی حقوق جزایی اسلام. مطالعات بین‌ رشته‌ای دانش راهبردی. ش 35. صص 287-310.
هادی پور، کیانوش و همکاران. (1399). مسئولیت کیفری نقصان یافته جرایئم مجانین در سیاست جنایی ایران و نظام حقوقی انگلستان. جامعه شناسی سیاسی ایران. ش 9. صص 821-834.

  • تاریخ دریافت 07 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری 20 فروردین 1404
  • تاریخ پذیرش 30 فروردین 1404