قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

واکاوی راهبردهای فرهنگی قرآن کریم در مقابله با نابرابری‌های اجتماعی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی آزاد اسلامی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
3 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
چکیده
نابرابری اجتماعی چالشی دیرینه در جوامع بشری است که ریشه در دسترسی نابرابر به قدرت، ثروت و منزلت دارد. پیشرفت علم، صنعت و روابط اجتماعی این نابرابری‌ها را پیچیده‌تر کرده و منجر به درگیری‌ها، بحران‌ها و بی‌عدالتی‌ها شده است. قرآن کریم به‌عنوان منبع هدایت، راهبردهای فرهنگی برای مواجهه با این نابرابری‌ها ارائه می‌دهد و چارچوب‌های فکری و عملی برای جامعه‌ای عادلانه و مطلوب ترسیم می‌کند. تحقق چنین جامعه‌ای بدون آگاهی‌بخشی، معرفت آموزی و دگرگونی نظام فرهنگی، امکان‌پذیر نیست. این پژوهش با استفاده از داده های قرآنی و روش توصیفی- تحلیلی با هدف تبیین راهبردهای فرهنگی قرآن در مقابله با نابرابری های اجتماعی نگارش یافته است. بر این اساس راهبردهای کلیدی فرهنگی قرآنی عبارت‌اند از: اصلاحات بینشی به معنای تمرکز بر اصلاح نگرش و درک انسان نسبت به خود که شامل تأکید بر کرامت ذاتی هر فرد، برابری در اصل آفرینش، هدف و حکمت خلقت و حقوق برابر زن و مرد است. این رویکرد، مفاهیم برتری نژادی یا قومی را رد می‌کند؛ اصلاحات ارزشی به معنای اصلاح نظام ارزشی جامعه از طریق جایگزینی معیارهای سطحی مانند ثروت و قدرت با ارزش‌های اصیل اسلامی چون ایمان، تقوا، علم و جهاد. این امر به ایجاد سلسله‌مراتب اجتماعی عادلانه کمک می‌کند؛ اصلاحات اجتماعی به معنای تبیین نگرش درست به قدرت و ثروت به‌عنوان ابزارهایی برای خدمت به خلق، مبارزه با فساد و دفاع از مظلومان و نیز ارائه‌ی راهکارهایی برای کاهش انباشت ثروت و گردش عادلانه آن با هدف جلوگیری از ایجاد شکاف‌های اقتصادی. بر این اساس می‌توان نتیجه گرفت نابرابری اجتماعی در جامعه‌ی توحیدی ناشی از عدم هماهنگی بین باورها، ارزش‌ها و ساختارهای سیاسی-اقتصادی با آموزه‌های دینی و راهبردهای فرهنگی پیش‌گفته است. دستیابی به تمدن نوین اسلامی و جامعه‌ای عادلانه، نیازمند تربیت افراد از طریق اصلاحات فرهنگی و تحول بنیادین در باورها و ارزش‌های آنان است. رویکرد قرآن به برابری، به معنای یکسان‌سازی مطلق نیست بلکه تفاوت‌های ناشی از استعدادها و تلاش‌ها به رسمیت شناخته می‌شود و بر عدالت و تعادل تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

An Analytical Study of the Cultural Strategies of the Noble Qur’an in Confronting Social Inequalities

نویسندگان English

mohammad azizi 1
Fatemeh Masjedi 2
Seyyed Hussein Jafari Nasb 3
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Islamic Azad University of Medical Sciences, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Islamic Azad University of Medical Sciences, Tehran, Iran (Corresponding Author)
3 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

Social inequality is a longstanding challenge in human societies, rooted in unequal access to power, wealth, and social status. Advances in science, industry, and social relations have rendered these inequalities more complex, leading to conflicts, crises, and injustices. The Noble Qur’an, as a source of divine guidance, provides cultural strategies for confronting such inequalities and outlines intellectual and practical frameworks for the formation of a more just and desirable society. The realization of such a society is unattainable without raising awareness, imparting knowledge, and transforming the cultural order. This study, employing Qur’anic data and a descriptive–analytical method, seeks to elucidate the cultural strategies of the Qur’an in addressing social inequalities. Accordingly, the key Qur’anic cultural strategies are as follows: cognitive reform, which entails focusing on correcting human perception and understanding of oneself. This includes emphasizing the intrinsic dignity of every individual, equality in the principle of creation, the purpose and wisdom of creation, and the equal rights of men and women. This approach rejects notions of racial or ethnic superiority. Value reform, in turn, signifies the transformation of the community’s value system by replacing superficial criteria such as wealth and power with authentic Islamic values such as faith, piety, knowledge, and jihad, thereby fostering a just social hierarchy; and social reforms, which entail defining a proper outlook on power and wealth as instruments for serving humanity, combating corruption, and defending the oppressed, while also offering mechanisms for reducing wealth accumulation and ensuring its equitable circulation to prevent economic disparities. The findings suggest that social inequality in a monotheistic society arises from the lack of alignment between beliefs, values, and socio-political–economic structures with religious teachings and the aforementioned cultural strategies. Attaining an Islamic modern civilization and a just society requires nurturing individuals through cultural reforms and a fundamental transformation in their beliefs and values. The Qur’an’s approach to equality does not entail absolute uniformity; rather, it acknowledges differences arising from talents and efforts while upholding justice and balance.

کلیدواژه‌ها English

Social reforms؛ Value reforms؛ Cognitive reforms؛ Cultural strategy؛ Qur&rsquo
an؛ Social inequality
  1. *قرآن کریم.

    1. ارجمندی، حمیدرضا. (1391). راهنمای حسابرسی داخلی و عملیاتی. تهران: انتشارات معین.
    2. بخاری، ابوعبدالله محمدبن اسماعیل. (1407 ق). صحیح البخاری. بیروت: دارالقلم.
    3. بستان، حسین. (1385). نابرابری جنسی از دیدگاه اسلام و فمینیسم. قم: چاپ زیتون.
    4. تیلا، عباس. (1371). زن در آیینه تاریخ. تهران: صاحب اثر.
    5. جاحظ، عمرو بن بحر. (1968 م). البیان و التبیین. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    6. جعفری، محمدتقی. (1369). دیباچه‌ای بر اصل مساوات در زیر بنای حقوق بشر از دیدگاه اسلام. نشریۀ ندا. سال اول. ش 3. صص 20-28.
    7. حکیم،سیدمنذر. (1388). مجتمعنا فی فکر و تراث الشهید السید محمدباقر الصدر. تهران: انتشارات المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه .
    8. حلوانی، حسین ابن محمد. (1408 ق). نزهه الناظر و تنبیه الخاطر. قم: مدرسه امام مهدی (ع).
    9. خیری، حسن. (1393). مبانی نظام اجتماعی اسلام. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    10. دورانت، وی‍ل‍ی‍ام جیم‍ز. (۱۳۷۰ (. تاریخ تمدن، عصر ایمان. ترجمه ابوالقاسم طاهری. تهران: انتشارات انقلاب اسلامی.
    11. راسل، برتراند. (1367). قدرت. ترجمه‌ی نجف دریابندی. تهران: انتشارات خوارزمی.
    12. رهنمایی، سید احمد. (1388). درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت. قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
    13. سلطانی، محمد علی. (1385). کرامت انسانی از نگاه قرآن. آینه پژوهش. ش ۱۰۲. صص 30-41.
    14. شاله، فیلیسین. (1875 م). تاریخ مالکیت. ترجمه فخری ناظمی. تهران: نشر علمی.
    15. صالح احمد العلی. (1981 م). محاضرات فی تاریخ العرب. موصل: دار الکتب للطباعه و النشر.
    16. طباطبایی، محمدحسین. (1417 ق). المیزان فی تفسیرالقرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    17. طباطبایی، محمدحسین .(1380). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمه سیدمحمدباقر موسوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    18. طبرسی، فضل ابن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
    19. طبرسی، فضل بن حسن. (1388). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. قم: نور وحی.
    20. طوسی، محمد ابن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
    21. طیب، سیدعبدالحسین. (1378). اطیب البیان فی تفسیرالقرآن. تهران: انتشارات اسلام.
    22. عالم، عبدالرحمان. (1373). بنیادهای علم سیاست. تهران: نشر نی.
    23. فخررازی، محمدابن‌عمر. (1420 ق). مفاتیح‌الغیب. بیروت: داراحیاءالتراث العربی.
    24. فصیحی، امان‌الله و همکاران. (1391). نظم و انضباط اجتماعی در اسلام و شاخص‌های آن. قم: دانشگاه ادیان.
    25. کلینی، ابی‌جعفرمحمدبن‌یعقوب. (1413 ق). روضه الکافی. تحقیق الشیخ محمد جواد الفقیه. بیروت: دارالاضوا.
    26. کمالی، علی. (1379). مقدمه‌ای بر جامعه شناسی نابرابری‌های اجتماعی. تهران: سمت.
    27. کوئن، بروس. (1372). مبانی جامعه شناسی. ترجمه و اقتباس غلامعباس توسلی و رضا فاضل. تهران: سمت.
    28. گرب ج، ادوارد. (1373). نابرابری اجتماعی دیدگاه‌های نظریه پردازان کلاسیک و معاصر. ترجمۀ محمد سیاهپوش و احمدرضا غروی زاد. تهران: نشر معاصر.
    29. گلستانی، صادق؛ شرف‌الدین، حسین. (1391). نابرابری اجتماعی از دیدگاه قرآن کریم با تأکید بر تفسیر المیزان. معرفت فرهنگی اجتماعی. سال سوم. ش 3. صص 5-29.
    30. گیدنز، آنتونی. (۱۳۷۳). جامعه شناسی گیدنز. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: نشر نی.
    31. لهسایی زاده، عبدالعلی. (1377). نابرابری و قشربندی اجتماعی. شیراز: دانشگاه شیراز.
    32. مطهری، مرتضی. (1388). جهان بینی اسلامی (مجموعه آثار). قم: صدرا.
    33. مکارم شیرازی، ناصر. (1380). مجموعة مقالات دفاع از حقوق زنان. قم: کتاب طه.
    34. مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکُتُب الإسلامیه.
    35. ملک، حسن. (1391). جامعه شناسی قشرها و نابرابری اجتماعی. تهران: دانشگاه پیام نور.
    36. منتسیکو، شارل. (1355). روح القوانین. ترجمه علی اکبر مهتدی. تهران: امیرکبیر.
    37. نظری، نصرالله. (1395). ارزش‌ها و هنجارهای مطلوب اجتماعی از منظر اسلام. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    38. نیلساز، نصرت؛ رضی بهابادی، بی بی سادات و عسکرسمنانی، پریسا. (1404). تأثیر عرف اجتماعی بر نگرش مفسران و فقها در زمینه «عدالت جنسیتی» با تأکید بر نظر کارن بائر. قرآن و علوم اجتماعی، دوره 5. ش 1. صص 170-205. Doi: 10.22034/arq.2025.221892
    39. واعظی، محمدجواد. (1389). وضعیت زن در جاهلیت. تهران: راسخون.
    40. ورام‌بن ابی‌فراس، ابوالحسین. (1369). آداب و اخلاق اسلام (تنبیه الخواطر و نزهه النواظر). ترجمۀ محمدرضا عطائی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی.

     

    41-cheris keramara, Pauia A.Treichler and Ann Russo. (1985). A Feminist dictionary: in our own words. London: Pandora press.

دوره 5، شماره 2 - شماره پیاپی 18
تابستان 1404
صفحه 154-183

  • تاریخ دریافت 08 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 10 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 27 مرداد 1404