قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

بررسی تحلیلی و تطبیقی مفهوم قشربندی اجتماعی از منظر مارکس و قرآن؛ شباهت‌ها و تفاوت‌ها

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استاد یار،گروه علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی دکتری مدرسی معارف اسلامی، گرایش قرآن و متون، دانشگاه پیام نور، قم، ایران
3 دانشیارگروه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
این پژوهش به بررسی تطبیقی مفهوم قشربندی اجتماعی از منظر قرآن و کارل مارکس پرداخته است. مارکس بر این باور است که ساختار اقتصادی جامعه، به‌ویژه مالکیت بر ابزار تولید، تعیین‌کننده اصلی روابط اجتماعی و شکل‌گیری طبقات مختلف است. در مقابل، قرآن کریم قشربندی اجتماعی را بر اساس معیارهای معنوی می‌سنجد. اهمیت این پژوهش در ارائه دیدگاهی انتقادی است که موجب شناخت بهتر از مبانی دینی در خصوص طبقات اجتماعی می‌شود. سؤال تحقیق آن است که معیارهای قشربندی اجتماعی از منظر مارکس و قرآن چیست و با توجه به ویژگی‌های هر دیدگاه، چه تأثیراتی بر جامعه دارند؟ فرضیه این پژوهش بر آن است که دیدگاه قرآن با تأکید بر عدالت اجتماعی و تفاوت‌های اکتسابی و غیر اکتسابی، در برخی موارد با قشربندی طبقاتی مارکس هم‌پوشانی دارد و در برخی دیگر، تفاوت‌های قابل‌توجهی وجود دارد. هدف تحقیق، دستیابی به درکی عمیق‌تر از تقابل یا تقارن دیدگاه‌های مارکسیستی و قرآنی درباره قشربندی اجتماعی است. روش تحقیق به‌صورت تحلیلی- تطبیقی و با استفاده از تفسیرهای قرآنی و منابع جامعه‌شناختی صورت می‌گیرد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که مارکس و قرآن هر دو به وجود نابرابری اجتماعی اذعان دارند؛ اما ریشه‌های این نابرابری را متفاوت می‌بینند. مارکس بر نقش اقتصاد در شکل‌گیری طبقات تأکید دارد، درحالی‌که قرآن بر اهمیت ارزش‌های اخلاقی و معنوی در ایجاد جامعه‌ای عادلانه تأکید می‌کند. مارکس راه‌حل را در انقلاب اجتماعی می‌بیند، درحالی‌که قرآن بر عدالت اجتماعی، انصاف و مبارزه با ظلم به‌صورت فردی و جمعی تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Analytical and Comparative Study of the Concept of Social Stratification: The Qur’anic Approach and Karl Marx’s Theory

نویسندگان English

mohammadali Hosseini 1
Fatemeh Molla Agha Baba 2
mohammadtaher yaghobi 3
1 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Payame Noor University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 PhD Candidate in Islamic Studies, Qur’an and Texts specialization, Payame Noor University, Qom, Iran
3 Associate Professor, Department of Islamic Culture and Civilization History, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

This study presents a comparative examination of the concept of social stratification from the perspectives of the Qur’an and Karl Marx. Marx holds that the economic structure of society—particularly ownership of the means of production—is the primary determinant of social relations and the formation of different classes. In contrast, the Holy Qur’an evaluates social stratification based on spiritual and moral criteria. The significance of this research lies in offering a critical viewpoint that deepens the understanding of religious foundations concerning social classes. The research question asks what the criteria of social stratification are from the viewpoints of Karl Marx and the Qur’an, and how, considering the characteristics of each, these perspectives influence society. The hypothesis suggests that the Qur’anic view, with its emphasis on social justice and the distinction between acquired and non-acquired differences, partially overlaps with Marx’s class-based stratification while differing considerably in other respects. The study aims to achieve a deeper understanding of the points of convergence or divergence between Marxist and Qur’anic conceptions of social stratification. The research method is analytical and comparative, drawing on Qur’anic exegeses and sociological sources. The findings indicate that both Karl Marx and the Qur’an acknowledge the existence of social inequality, yet they interpret its origins differently. Marx emphasizes the role of the economy in class formation, whereas the Qur’an underscores the significance of moral and spiritual values in establishing a just society. While Marx envisions social revolution as the remedy, the Qur’an emphasizes social justice, fairness, and the struggle against oppression on both individual and collective levels.

کلیدواژه‌ها English

Karl Marx
Social stratification
Exploitation
Class conflict
Qur&‌‌‌‌‌rsquo
an
Social justice
* قرآن کریم (۱۳۷۳). ترجمه ناصر مکارم شیرازی، قم: دارالقرآن.
1.                   امیرپورسعید، محمدعلی. (۱۳۹۸). «قشربندی و نابرابری اجتماعی». مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه‌شناسی. سال ۲. ش ۸. صص ۵۱ ۶۰.
2.                   آرون، ریمون. (۱۳۹۳). مراحل اساسی سیر اندیشه در جامعه‌شناسی. ترجمه باقر پرهام. چ ۸. تهران: علمی و فرهنگی.
3.                   آلتوسر، لوئی. (۱۳۷۸). ایدئولوژی و سازوبرگ‌های ایدئولوژیک دولت. ترجمه روزبه صدر آرا. تهران: چشمه.
4.                   پولانزاس، نیکوس. (۱۳۹۰). طبقه در سرمایه‌داری معاصر. ترجمه حسن فشارکی. فرهاد مجلسی پور. تهران: رخ‌داد نو.
5.                   توکلی‌زاده، الهام؛ عترت‌دوست، محمد. (۱۴۰۲). درآمدی بر عدالت اجتماعی در قرآن کریم. چ ۱. تهران: خوشنام.
6.                   جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹). تفسیر تسنیم. چ ۳. قم: اسراء.
7.                   خمینی، سید روح‌الله. (۱۳۶۸). ولایت فقیه. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
8.                   دادگر، یدالله. (۱۳۹۲). تاریخ عقاید اقتصادی. تهران: سمت.
9.                   دهخدا، علی‌اکبر. (۱۳۷۷). لغت‌نامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
10.                سیف اللهی، سیف الله. (۱۳۸۸). مبانی جامعه‌شناسی اصول، مبانی و مسائل اجتماعی. چ ۲. تهران: جامعه پژوهان سینا.
11.                شریعتی، علی. (۱۴۰۰). جامعه‌شناسی اسلامی. چ ۷. تهران: قلم.
12.                شوب، دیوید. (۱۳۸۱). لنین و لنینیسم. ترجمه محمد رفیعی‌مهرآبادی. تهران: خجسته.
13.                صدر، سید محمدباقر. (1395). اقتصادنا. چ ۷. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
14.                طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۹۰). المیزان فی تفسیر القرآن. چ ۶. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
15.                طبرسی، فضل‌بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چ ۳. تهران: ناصر خسرو.
16.                طیب، عبدالحسین. (۱۳۷۸). أطیب البیان فی تفسیر القرآن. تهران: اسلام.
17.                عمید، حسن. (۱۳۸۹). فرهنگ فارسی عمید. تهران: امیرکبیر.
18.                فخر رازی، محمدبن عمر. (۱۴۲۰). تفسیر الکبیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
19.                قرائتی، محسن. (۱۳۸۸). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
20.                قرطبی، محمدبن احمد. (۱۳۶۴). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
21.                گیدنز، آنتونی. (۱۳۸۷). جامعه‌شناسی. ترجمه منوچهر صبوری‌کاشانی. چ ۲. تهران: نی.
22.                لوکاچ، جرج. (1398). تاریخ و آگاهی طبقاتی. ترجمه سیدمحمد بهشتی. تهران: نی.
23.                مارکس، کارل. (۱۳۶۰). کمونیست‌ها و کارل هینسن «نقد برنامه گوتا». تهران: پژواک.
24.                مارکس، کارل. (۱۳۹۰). مفاهیم اساسی جامعه‌شناسی. ترجمه احمد صدارتی. تهران: نی.
25.                مارکس، کارل. (۱۳۹۵). نقد برنامه گوتا. چ ۲. تهران: پژواک.
26.                مارکس، کارل. (۱۴۰۱ الف). سرمایه. ترجمه حسن مرتضوی. تهران: لاهیتا.
27.                مارکس، کارل. (۱۴۰۱ ب). نقد فلسفه حق هگل. ترجمه محمود عبادیان. حسن قاضی مرادی. چ ۱. تهران: اختران.
28.                مارکس، کارل؛ انگلس، فردریش. (۱۳۹۷). ایدئولوژی آلمانی. ترجمه حمید یزدان‌پناه. تهران: آگه.
29.                مارکس، کارل؛ انگلس، فردریش. (۱۴۰۰). مانیفست حزب کمونیست. ترجمه علی باش. تهران: پیام امروز.
30.                مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۹۲). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
31.                مطهری، مرتضی. (۱۳۷۸). نظری به نظام اقتصادی اسلام. چ ۷. تهران: صدرا.
32.                مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹). نظام حقوقی اسلام. چ ۹. تهران: صدرا.
33.                مطهری، مرتضی. (۱۴۰۲). عدل الهی. تهران: صدرا.
34.                معین، محمد. (۱۳۷۶). فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر.
35.                مکارم شیرازی، ناصر؛ و همکاران. (۱۳۷۱). تفسیر نمونه. چ ۱۰. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
36.                نجاتی، حسن. (1399). اقتصاد سیاسی و قشربندی اجتماعی در اندیشه مارکسیستی. تهران: دانشگاه الزهراء (س).
37.                نراقی، محمد. (1399). عدالت اجتماعی در قرآن. تهران: سروش.

  • تاریخ دریافت 12 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 05 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 07 مهر 1404