قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

بازخوانی آیه متعه (۲۴/ نساء) با رویکرد مفهوم ضرورت اجتماعی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه علوم سیاسی، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی دکتری مدرسی معارف قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران
3 دانشیار، گروه حدیث، دانشکده علوم و معارف حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران
چکیده
مسئله متعه، به‌ویژه در ارتباط با آیه ۲۴ سوره نساء، همواره از مباحث مناقشه‌برانگیز در تفسیر و فقه اسلامی بوده و توجه گسترده مفسران و فقیهان مسلمان، به‌ویژه میان امامیه و اهل سنت را برانگیخته است. اهمیت این پژوهش در آن است که با وجود پژوهش‌های فراوان درباره حکم متعه، تحلیل تفسیری-اجتماعی آیه یادشده با تمرکز بر مفهوم «ضرورت» در دو سطح فردی و اجتماعی کمتر موردتوجه قرارگرفته است. هدف اصلی تحقیق، تبیین کارکردهای تفسیری آیه استمتاع در چارچوب ضرورت‌های نوپدید انسانی و اجتماعی و بازخوانی مفهومی حکم متعه در بسترهای مختلف اجتماعی است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه‌ای تنظیم‌شده است. در این راستا، تحلیل واژگانی و تفسیری آیه، همراه با بررسی دیدگاه‌های عالمان فریقین و تفسیرهای مبتنی بر شرایط اجتماعی صورت گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد در نگاه تفسیری امامیه، مشروعیت متعه مستند به ظاهر آیه، سنت نبوی و روایات اهل‌بیت (ع) است و تأکید بر واژه‌های «استمتاع» و «أُجورهن» دلالت بر ازدواج موقت دارد. همچنین مفهوم ضرورت در تبیین کارکرد اجتماعی متعه جایگاهی محوری دارد. نتایج بیانگر آن است که متعه در سطح فردی پاسخی به نیازهای غریزی و روانی به شمار می‌آید و در سطح اجتماعی می‌تواند ابزاری برای حفظ جامعه، به‌ویژه در شرایط بحرانی همچون جنگ یا کمبود امکانات باشد؛ ازاین‌رو ضرورت‌های جمعی می‌توانند ضرورت فردی ایجاد کنند. درنهایت، بازخوانی آیه استمتاع بر اساس نظریه ضرورت، افقی نوین برای فهم اجتماعی و تطبیقی احکام شرعی در دنیای معاصر می‌گشاید.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Revisiting the Verse of Mut‘ah (Qur’an 4:24) through the Lens of the Concept of Social Necessity

نویسندگان English

mohammad javad harati 1
elhame safaeizadeh 2
Pouran Mirzaei 3
1 Professor, Department of Political Science, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran (Corresponding Author)
2 PhD Candidate in Islamic Studies (Teaching), Qur’an and Hadith specialization, University of Qur’an and Hadith, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of Hadith, Faculty of Hadith Sciences and Teachings, University of Qur’an and Hadith, Tehran, Iran
چکیده English

The issue of mutʿah (temporary marriage), particularly in relation to verse 24 of Qur’an 4, has always been one of the most debated subjects in Qur’anic exegesis and Islamic jurisprudence, attracting extensive attention from Muslim exegetes and jurists, especially among the Imāmiyyah and Ahl al-Sunnah. The significance of this study lies in the fact that, despite the abundance of research on the legal ruling of mutʿah (temporary marriage), exegetical and social analyses of the verse with a focus on the concept of “necessity” at both the individual and social levels have received little attention. The main objective of this research is to elucidate the exegetical functions of the Verse of Istimtāʿ (Qur’an 4:24) within the framework of emerging human and social necessities and to reinterpret the concept of mutʿah (temporary marriage) in various social contexts. The research method is descriptive-analytical and based on library sources. In this regard, lexical and exegetical analyses of the verse are conducted alongside a review of the views of scholars from both schools of thought, as well as interpretations grounded in social conditions. The findings of the study indicate that, from the Imāmī exegetical perspective, the legitimacy of mutʿah (temporary marriage) is supported by the apparent meaning of the verse, the Prophetic tradition, and the narrations of the Ahl al-Bayt (AS), while emphasis on the expressions istimtāʿ and ujūrihunna implies the legality of temporary marriage. Furthermore, the concept of necessity occupies a central place in explaining the social function of mutʿah. The results reveal that mutʿah (temporary marriage), at the individual level, serves as a response to instinctive and psychological needs, and at the social level, it can function as a means of preserving society, particularly in critical situations such as war or scarcity of resources. Hence, collective necessities may give rise to individual necessity. Ultimately, revisiting the Verse of istimtāʿ based on the theory of necessity opens a new horizon for the social and comparative understanding of Sharīʿah rulings in the contemporary world.

کلیدواژه‌ها English

Mutʿah
Social exegesis
Verse of Istimtāʿ
Individual and Social necessity
*قرآن کریم.
·انصاریان، حسین. (1383). ترجمه قرآن (انصاریان). قم: اسوه.
·فولادوند، محمدمهدی. (1418ق). ترجمه قرآن (فولادوند). هیئت علمی دارالقرآن الکریم (دفتر مطالعات تاریخ ومعارف اسلامی). چاپ سوم. تهران: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.
·مشکینی اردبیلی، علی. (1381). ترجمه قرآن (مشکینی). چاپ دوم. قم: نشر الهادی.
·مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۸۹). القرآن الکریم (ترجمه مکارم). چاپ سوم. قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع).
1.       ابن ابی عاصم، احمد بن عمرو. (۱۴۱۱ق). الآحاد و المثانی، باسم فیصل جوابره. ریاض: دار الرایة.
2.       ابن درید، محمد بن حسن. (۱۹۸۷م). جمهرة اللغة. محقق و مقدمه نویس: رمزی بعلبکی. بیروت: دار العلم للملایین.
3.       ابن‌حبان، محمد بن حبان. (۱۴۱۴ق). صحیح ابن حبان. علی بن بلبان فارسی و شعیب ارناووط. چاپ دوم. بیروت: مؤسسة الرسالة.
4.       ابن‌حیون، نعمان بن محمد. (۱۳۸۳). دعائم الإسلام. آصف فیضی. چاپ دوم. قم: مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث.
5.       ابن سیده، علی بن اسماعیل. (۱۴۲۱ق). المحکم و المحیط، الأعظم. محقق: عبدالحمید هنداوی. بیروت: دار الکتب العلمیة.
6.       ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ق). الشفاء. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
7.       ابن شاهین، عمر بن احمد. (۱۴۱۲ ق). الناسخ و المنسوخ لإبن شاهین. علی محمد معوض و عادل احمد عبدالموجود. بیروت: دار الکتب العلمیة.
8.       ابن‌عربی، محمد بن عبدالله. (۱۴۰۸ق). أحکام القرآن. علی محمد بجاوی. بیروت: دار الجیل.
9.       ابن‌عاشور، محمدطاهر. (1420 ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی
10.    ابن فارس، احمد بن فارس. (۱۴۰۴ ق). معجم مقاییس اللغة. محقق: عبد السلام محمد هارون. قم: مکتب الإعلام الإسلامی مرکز النشر.
11.    ابوالفتوح رازی، حسین بن علی. (1408 ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. محمدمهدی ناصح و محمدجعفر یاحقی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی.
12.    أبی عوانة، یعقوب بن اسحاق. (۱۴۲۹ ق). مسند أبی عوانة. ایمن بن عارف دمشقی. چاپ دوم. بیروت: دار المعرفة.
13.    ازهری، محمد بن احمد. (۱۴۲۱ ق). تهذیب اللغة. مقدمه نویس: فاطمه محمد اصلان. محشی: عمر سلامی و عبد الکریم حامد. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
14.    ارسطو. (۱۳۸۵). متافیزیک. ترجمه: محمدحسن لطفی. تهران: انتشارات خوارزمی.
15.    اشعری قمی، احمد بن محمد. (۱۴۰۸ ق). النوادر. مصحح: مدرسه الامام المهدی (عج) و محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی. قم: مدرسة الإمام المهدی (ع).
16.    الرویانی، محمد بن هارون. (۱۴۱۶ ق). مسند الرویانی. مصحح: أیمن علی أبویمانی. بی‌جا: مؤسسة قرطبة.
17.    انصاری، محمدعلی. (1395). تفسیر مشکاة. مشهد: بیان هدایت نور.
18.    امینی نجفی، عبدالحسین احمد. (۱۳۷۴ ش). الغدیر. تحقیق: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه. قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
19.    ثقفی تهرانی، محمد. (1398 ش). روان جاوید در تفسیر قرآن مجید. تهران: برهان.
20.    جصاص، احمد بن علی. (۱۴۰۵ ق). أحکام القرآن. محقق: محمد صادق قمحاوی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
21.    جوادی آملی، عبدالله. (۱۵/۹/۱۳۷۱ ش). درس تفسیر آیه ۲۴ سوره نساء. javadi.esra.ir.
22.    جوهری، اسماعیل بن حماد. (1404 ق). الصحاح. محقق: احمد عبدالغفورعطار. چاپ سوم. بیروت: دار العلم للملایین.
23.    حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۸ ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: منشورات جماعة المدرسین.
24.    حلی، حسن بن یوسف. (1420 ق). تحریر الاحکام. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
25.    حویزی، عبدعلی بن جمعه. (1415 ق). تفسیر نور الثقلین. مصحح: هاشم رسولی. چاپ چهارم. قم: اسماعیلیان.
26.    خطیب، عبدالکریم. (1424 ق). التفسیر القرآنی للقرآن. بیروت: دار الفکر العربی
27.    خمینی، روح‌الله. (۱۴۲۱ ق). تحریر الوسیله. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
28.    راسل، برتراند. (1347). زناشویی و اخلاق. ابراهیم یونسی. تهران: اندیشه.
29.    راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ ق). مفردات ألفاظ القرآن. مصحح: صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة.
30.    زبیدی، محمد بن محمد. (۱۴۱۴ ق). تاج العروس من جواهر القاموس. مصحح: علی شیری. نویسنده: محمد بن یعقوب فیروزآبادی. بیروت: دار الفکر.
31.    زمخشری، محمود بن عمر. (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. مصحح: مصطفی حسین احمد. چاپ سوم. بیروت: دار الکتاب العربی.
32.    زیباکلام، صادق. (۱۳۷۸). مبانی نظری سیاست. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
33.    طباطبایی، محمدحسین. (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات
34.    طبرانی، سلیمان بن احمد. (بی‌تا). المعجم الکبیر. مصحح: عبد المجید سلفی حمدی و دیگران. چاپ دوم. قاهره: مکتبة ابن تیمیة.
35.    طبرسی، فضل بن حسن. (1412 ق). تفسیر جوامع الجامع. مصحح: ابوالقاسم گرجی. قم: حوزه علمیه قم مرکز مدیریت.
36.    طبرسی، فضل بن حسن. (1372 ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. مصحح: فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی. چاپ سوم. تهران: ناصر خسرو.
37.    طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ ق). المبسوط فی فقه الإمامیة. محقق: محمدباقر بهبودی. محشی: محمدتقی کشفی. تهران: مکتبة المرتضویة.
38.    طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. مصحح: احمد حبیب عاملی. مقدمه نویس: محمد محسن آقا بزرگ تهرانی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
39.    طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۶۳). الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. محقق: حسن خرسان.مقدمه نویس: محمدعلی اردو بادی. مصحح: محمد آخوندی و علی آخوندی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
40.    فخر رازی، محمد بن عمر. (1420 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). چاپ سوم. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
41.    فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۰۹ ق). العین. مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی و محسن آل‌عصفور. چاپ دوم. قم: مؤسسة دارالهجرة.
42.    فضل الله، محمد حسین. (1419 ق). من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک.
43.    فکیکی، توفیق. (بی‌تا). المتعه و اثرها فی الاصلاح الاجتماعی. قاهره: المطبعه العربیه.
44.    فیومی، احمد بن محمد. (۱۴۱۴ ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. نویسنده: عبد الکریم رافعی قزوینی و محمد غزالی. چاپ دوم. قم: مؤسسة دار الهجرة.
45.    قرائتی، محسن. (1388). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن.
46.    قرطبی، محمد بن احمد. (۱۳۶۴). الجامع لأحکام القرآن. تهران. ناصر خسرو.
47.    قطب، سید. (1425 ق). فی ظلال القرآن. چاپ سی و پنجم. بیروت: دار الشروق.
48.    قطب راوندی، سعیدبن‌هبه‌الله. (1364). فقه القرآن. محقق: احمد حسینی اشکوری. ناظر: محمود مرعشی. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله مرعشی.
49.    کانت، ایمانوئل. (۱۳۸۹). نقد عقل محض. مترجم: بهروز نظری. کرمانشاه: باغ نی.
50.    کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۳). الکافی. محقق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
51.    مجتهد شبستری، محمد. (1379). نقدی بر قرائت رسمی از دین (بحران‌ها، چالش‌ها، راه‌حل‌ها). تهران: طرح نو.
52.     مجلسی، محمد باقر. (بی‌تا). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
53.    محقق حلی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. عبد الحسین محمد علی بقال. چاپ دوم. قم: اسماعیلیان.
54.    مسلم. (1422 ق). صحیح مسلم.  بیروت: دار الکتب العلمیه.
55.    مفید، محمد بن محمد. (۱۴۱۳ ق). خلاصة الإیجاز فی المتعة. محقق: علی‌اکبر زمانی‌نژاد. خلاصه‌کننده: علی بن حسین محقق کرکی. قم: المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید.
56.    مفید، محمد بن محم (۱۴۲۴ ق). تفسیر القرآن المجید المستخرج من تراث الشیخ المفید. نویسنده: محمدعلی ایازی و مرکز فرهنگ و معارف قرآن. قم: بوستان کتاب قم (مرکز النشر التابع لمکتب الإعلام الإسلامی).
57.    مطهری، مرتضی. (۱۳89). مجموعه آثار جلد24. چاپ چهارم. تهران: انتشارات صدرا.
58.    مغنیه، محمدجواد. (1424). التفسیر الکاشف. قم: دار الکتاب الإسلامی.
59.    مکارم شیرازی، ناصر. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. نویسنده: محمدرضا آشتیانی. چاپ سی و دوم. تهران. دار الکتب الإسلامیة.
60.    ملاصدرا، صدرالدین شیرازی. (۱۳۸۳). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. تهران: انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
61.    موسوی اردبیلی، مرتضی. (بی‌تا). المتعه النکاح المنقطع. قم: مرکز انتشارات دار الاضواء.
62.    نسائی، احمد بن علی. (۱۴۱۱ ق). السنن الکبری للنسائی. محقق: عبد الغفار سلیمان بنداری و دیگران. بیروت: دارالکتب العلمیة.
63.    همایی، جلال‌الدین و عزالدین کاشانی، محمود. (۱۳۹۴). مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة. تهران: سخن.
 
64.Maslow, A. H. (1943). “A Theory of Human Motivation”. Psychological Review. 50(4). pp 370–396.
مقالات
1.       خاکسارکندر مهران ، باکویی مهدی. (1396). «نقد و بررسی احتمال نظریه نسخ آیه 24 سوره نساء در سنت نبوی». کنفرانس ملی رویکردهای نوین علوم انسانی در قرن 21. رشت. دسترسی در: https://civilica.com/doc/718440.
2.       زندیه حسن، دستوان احمد. (۱۴۰۱). «کارکردهای اجتماعیِ ازدواجِ موقت در دوره‌ی قاجار». پژوهش‌نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی. سال یازدهم. شماره ۲ (پیاپی ۲۲). صص‌ ۱۲۱۱۴۲.
3.       ربانی محمدحسن، حسینی سیدعلی‌اصغر، معین ‌جواد. (۱۳۹۸). «واکاوی آیه‌ی "متعه" براساس مبانی تفسیری علامه طباطبایی». نشریه آموزه‌های قرآن و عترت. دوره ۱. شماره ۲ (پیاپی ۲). صص ۹۳۱۱۶.
4.       ستوده‌نیا محمدرضا، حبیب‌اللهی مهدی. (۱۳۹۳). «بررسی دیدگاه مفسران شیعه، سنی و مستشرقان در خصوص روایات تحریف‌نمای آیه متعه». فصلنامه مطالعات قرآن و حدیث. سال هفتم. شماره ۲ (پیاپی ۱۴). صص ۶۳۸۹.
5.   فرزام زهرا، ضمیری محمدرضا. (۱۴۰۰). «متعه از دیدگاه فریقین». مجله مطالعات دین‌پژوهی. سال پنجم. شماره ۹. صص ۶۱۷۹.
6.       قوجائی خامنه مریم، طیب‌حسینی سیدمحمود. (۱۳۹۵). «بررسی تطبیقی آیه استمتاع در نگاه مفسران فریقین». پژوهش‌های تفسیر تطبیقی. دوره ۲. شماره ۱ (پیاپی ۳). صص ۳۵۶۰.
7.       مظهر قراملکی علی، قربانی اسماعیل. (۱۳۹۹). «نقدی بر ادله رواییِ نسخِ حلیتِ ازدواج موقت». مطالعات فقه و حقوق اسلامی. دوره ۱۲. شماره ۲۳. صص ۳۰۹۳۳۲.
8.       موسوی زهره‌سادات، فتاحی‌زاده فتحیه، عترت‌دوست محمد. (۱۴۰۱). «تحلیل محتوای روایات متعه در منابع حدیثی شیعه». مطالعات فهم حدیث. دوره ۸. شماره ۲ (پیاپی ۱۶). صص ۱۱۹۱۴۵.
9.       شاه‌محمدی سکینه، هاشمی سیده‌فاطمه. (۱۳۹۴). «متعه: یک قانون و یک ضرورت اجتماعی از منظر آیات و روایات». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. دانشکده ادبیات و علوم انسانی.
10.    هاشمی سیدحسین. (۱۳۸۶). «نقدی برازدواج موقت در فقه عامه». مطالعات راهبردی زنان. ۳۵.

  • تاریخ دریافت 25 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 07 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 07 مهر 1404