قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

مبانی،‌ شاخص‌ها و الگوی گذران اوقات فراغت در اسلام

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه قرآن و تربیت اجتماعی، جهاد دانشگاهی، تهران، ایران
چکیده
آموزه‌های اسلامی شاخص‌ها و معیارهایی فردی و اجتماعی برای سامان‌دهی اوقات فراغت ارائه کرده‌اند؛ بااین‌حال، تحولات فناورانه، دگرگونی‌های فرهنگی ـ اجتماعی و تغییر سبک زندگی در جوامع مدرن، معنای اوقات فراغت را متحول ساخته و سبب شکاف میان الگوهای سنتی و شیوه‌های جدید فراغت شده است. این تغییرات، فرایند سیاست‌گذاری در این حوزه را با چالش‌هایی جدی مواجه کرده است. پژوهش حاضر با هدف تبیین مبانی و شاخص‌ها و الگوی گذران اوقات فراغت از منظر اسلام با رویکرد میان‌رشته‌ای میان آموزه‌های اسلامی و نظریه‌های جامعه‌شناسی انجام‌شده است. روش تحقیق، تحلیل محتوای کیفی هدایت‌شده است که در آن، چارچوب نظری اولیه با بهره‌گیری از نظریات جامعه‌شناسی طراحی و بر اساس آن، مفاهیم و کدهای اولیه استخراج شد. سپس متون اسلامی با استفاده از تحلیل مفهومی، کدگذاری باز و محوری تحلیل شد و مضامین جدید در ساختاری سه سطحی سامان‌دهی گردید. یافته‌ها نشان می‌دهد که شاخص‌های فراغت اسلامی در سه سطح قابل‌طبقه‌بندی است: «حدود ضروری» شامل چارچوب‌های سلبی و حداقلی شرعی، «شاخص‌های تعالی» شامل مؤلفه‌های ایجابی و تربیتی و «الگوی تراز» شامل الگوهای آرمانی ویژه افراد مستعد. تدوین سیاست‌های فرهنگی در حوزه فراغت مبتنی بر این سطوح، می‌تواند به مدیریت مؤثر اوقات فراغت و تقویت پایه‌های فرهنگی، تربیتی و رشد چندبُعدی در جامعه اسلامی منجر شود.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Foundations, Criteria, and Model of Leisure in Islam

نویسنده English

mohammad parsaiyan
Assistant Professor, Department of Qur’an and Social Education, Academic Jihad, Tehran, Iran
چکیده English

Islamic teachings have presented individual and social indicators and criteria for organizing leisure time. However, technological developments, socio-cultural transformations, and changes in lifestyle within modern societies have altered the meaning of leisure, creating a gap between traditional models and contemporary leisure practices. These transformations have posed serious challenges to policymaking processes in this field. The present study aims to explain the foundations, indicators, and model of leisure from the perspective of Islam through an interdisciplinary approach that integrates Islamic teachings and sociological theories. The research method employed is directed qualitative content analysis, in which an initial theoretical framework was developed using sociological theories, based on which primary concepts and codes were extracted. Subsequently, Islamic texts were analyzed through conceptual analysis, open coding, and axial coding, and the emerging themes were organized into a three-level structure. The findings indicate that Islamic indicators of leisure can be classified at three levels: (1) Essential Limits, encompassing restrictive and minimal Shar‘i frameworks; (2) Indicators of Excellence, including positive and educational components; and (3) Exemplary Model, representing ideal patterns for spiritually and morally capable individuals. Formulating cultural policies on leisure based on these levels can contribute to the effective management of leisure time and strengthen the cultural, educational, and multidimensional foundations of growth within the Islamic society.

کلیدواژه‌ها English

Leisure time
Islamic indicators of leisure
Directed content analysis
Lifestyle
Leisure policymaking
*قرآن کریم.
نهج‌البلاغه. (1403). گردآورنده: شریف رضی، مترجم: حسین انصاریان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
صحیفه سجادیه. علی بن‌الحسین (ع). امام چهارم. قم: نشر الهادی.
ابراهیمی، قربانعلی؛ رازقی، نادر؛ مسلمی پطرودی، رقیه. (1390). «اوقات فراغت و عوامل اجتماعی مؤثر بر آن: (مطالعه‌ی موردی افراد 64-15 ساله‌ی شهرستان جویبار)». جامعه‌شناسی کاربردی. 22(4). صص 71-98.
ابنسینا، حسین بن عبدالله. (۱۳۸۱). الاشارات و التنبیهات. قم: مؤسسه بوستان کتاب.
ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی. (1404 ق). تحفالعقول عن آل الرسول (ص). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ابن‌فارس، احمد. (1422 ق). معجم مقاییس اللغة. تحقیق: ابراهیم شمس‌الدین. بیروت: دارالکتب.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1405 ق). لسان العرب. قم: انتشارات أدب الحوزة.
احمدی بیغش، خدیجه. (1402). «تربیت عقلانی فردی و اجتماعی قرآن بنیان در نگره تفسیر المیزان». قرآن و علوم اجتماعی. 3(2). صص 9-32. doi: 10.22034/arq.2023.181939
احمدی، علی؛ بابائی، خدیجه. (1396). جایگاه اوقات فراغت در اسلام. تهران: آذرفر.
امین فردی، صبورا. (1399). صورت‌بندی نظریه سیاستی حوزه فراغت دختران از منظر اسلامی. رساله دکتری. دانشگاه باقرالعلوم (ع). تهران.
ایمان، محمدتقی؛ نوشادی، محمودرضا. (1390). «تحلیل محتوای کیفی». دو فصلنامه روش‌شناسی پژوهش در علوم انسانی. 3(2). صص 15-44.
تمیمی‌آمدی، عبدالواحد بن محمد. (1410 ق). غررالحکم و درر الکلم. قم: دارالکتاب الاسلامی.
تورکیلدسن، جورج. (1382). اوقات فراغت و نیازهای مردم. ترجمه عباس اردکانیان و عباس حسنی. تهران: نوربخش.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۹). رحیق مختوم. چاپ چهارم. قم: اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1384). فطرت در قرآن. قم: اسراء.
چیرانی، ابراهیم. (1392). «اوقات فراغت: چالش‌ها و نتایج جهانی». سیاست جهانی. دوره دوم. تابستان. ش 2 (4). صص 119-134.
حر عاملی، محمد بن الحسن. (1412 ق). تَفْصیلُ وسائل الشیعه إلی تَحْصیلِ مَسائلِ الشَّریعَة، 30 جلدی. قم: مؤسّسه آل البیت (ع) لاحیاءالتراث.
حسن‌زاده آملی، حسن. (1387). نصوص الحکم بر فصوص الحکم. قم: مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان.
حسینی بهشتی، سیدمحمد. (1389). «تفریح از دیدگاه اسلام». ماهنامه صدای جمهوری اسلامی ایران. شماره 53. صص 32-35.
حسینی نیا، محمدرضا؛ محمودی، مهدی و متقی‌نیک، روح اله. (1403). «اصول طنز اجتماعی در قرآن کریم».  قرآن و علوم اجتماعی. 4(1). 28-57.  doi: 10.22034/arq.2024.196977
راغب، اصفهانی، حسین بن محمد. (1404 ق). المفردات فی غریب القرآن. تهران: دفتر نشر کتاب.
شاین، ادگار. (1383). فرهنگ‌سازمانی. ترجمه محمدابراهیم محبوب. تهران: فرا.
شرتونی، سعید. (1374). اقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد. اوقاف و امور خیریه. تهران: دارالاسوة.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم شیرازی. (۱۳۸۸). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
طباطبایی، محمدحسین. (۱۳۸۲). تفسیر المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه موسوی‌همدانی. سید محمدباقر. قم: انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1360). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه اعلمی للمطبوعات.
قربانعلی دولابی، مجید؛ لبخندق، محسن؛ امینفر، صبورا. (1398). «مبانی نظریه خط مشی حوزه فراغت از منظر حکمت اسلامی». مطالعات اندیشه معاصر مسلمین. 5(9). صص 137-175.
قرشی، سید علی‌اکبر. (1367). قاموس قرآن. تهران: اسلامیه.
کافی، مجید. (1400). «اوقات فراغت در سبک زندگی خانوادگی». پژوهشنامه سبک زندگی. 7(1). صص 37-58.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1369). الکافی. چاپ چهارم. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کوهستانی، حسینعلی، خلیل‌زاده امینیان، علی‌اصغر. (1378). پژوهشی در اوقات فراغت و راه‌های بهره‌وری از آن. چاپ نخست. مشهد: نشر تیهو.
مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. ( ۱۴۰۳ ق). بحار الأنوار الجامعة لدُرر أخبار الأئمة الأطهار (ع). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
محمدی، حسین و صائمی، داود. (1403). «مبانی الهیاتی تربیت اجتماعی از منظر قرآن با تأکید بر آموزه توحید ربوبی». قرآن و علوم اجتماعی. 4(4). صص 10-39.  doi: 10.22034/arq.2024.216759
مصباح یزدی، محمدتقی. (1376). اخلاق در قرآن. تحقیق و نگارش محمدحسین اسکندری. قم: مؤسسة امام خمینی (ره).
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
نوری، میرزا حسین. (۱۴۰۸ ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث.
Bourdieu, P. (2018). The forms of capital. The sociology of economic life (pp. 78-92). Routledge.
Chakraborty, P., Mittal, P., Gupta, M. S., Yadav, S., & Arora, A. (2021). Opinion of students on online education during the COVID‐19 pandemic. Human Behavior and Emerging Technologies, 3(3), 357-365.
Gesenius, W. (1939). A Hebrew and English lexicon of the Old Testament. ed. F.A. Brown, London: Oxford.
Jastrow, M. (1903). A Dictionary of the Targumim (2 Volume). London/New York.‌
Juniu, S. (2010). The transformation of leisure. Leisure/Loisir, 33(2), 463-478.‌
Kim, Y. Tian, W. Roh, T. Lee, S. S. & Lee, M. (2025). Exploring the influence of perceived economic mobility on leisure consumption: The moderating effect of social capitals. Journal of Retailing and Consumer Services, 85, 104300.‌
Kuper, N. Kroencke, L. Harari, G. M. & Denissen, J. J. (2023). Who benefits from which activity? On the relations between personality traits, leisure activities, and well-being. Journal of Personality and Social Psychology, 125(1), 141.‌
Macuch, R & Drower, E.S. (1963). A Mandaic Dictionary, London: Oxford University Press.
Mansfield, L. Daykin, N. & Kay, T. (2020). Leisure and wellbeing. Leisure Studies, 39(1), 1-10.
Peng Jiale, Ren Hong. (2024) The association of physical activity and leisure-time sedentary behavior with perceived stress among Chinese adults: A cross-sectional study based on the Chinese health and nutrition survey data. Preventive Medicine. Reports, 45, 102829.
Prayag, G, Gannon, M. J., Muskat, B., & Taheri, B. (2020). A serious leisure perspective of culinary tourism co-creation: the influence of prior knowledge, physical environment and service quality. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 32(7), 2453-2472.
Purev, B. (2021). The Study of Leisure Satisfaction. The Study of Leisure Satisfaction.
Rogers, A. Snellgrove, M. & Punch, S. (2022). Between equality and discrimination: The paradox of the women’s game in the mind-sport bridge. World Leisure Journal, 64, 342–360. https://doi.org/10.1080/16078055.2022.2051068.
Rojeck, C. Shaw, S. & Veal, A. (Eds). (2006). A handbook of leisure studies. Springer.‌
Tutar, Ö. F. & Turhan, F. H. (2023). Digital Leisure: Transformation of Leisure Activities. Shanlax International Journal of Education, 11, 16-28.‌
Veal, A. (2023). Everyday life and Everyday Leisure. International Journal of the Sociology of Leisure. 6, 225–248. https://doi.org/10.1007/s41978-023-00134-0

  • تاریخ دریافت 10 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 29 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 07 مهر 1404