قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

تحلیل محتوای آسیب‌های خانواده با تأکید بر روابط زوجین در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
زهرا مواظبی 1
ابراهیم ابراهیمی 2
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران
10.22034/arq.2025.234461
چکیده
خانواده به‌عنوان بنیادی‌ترین نهاد اجتماعی، نقش محوری در تأمین سلامت روانی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه ایفا می‌کند. هرگونه اختلال در ساختار یا کارکرد خانواده می‌تواند پیامدهای منفی و پایدار در سطوح فردی و اجتماعی به همراه داشته باشد. پژوهش حاضر با هدف آسیب‌شناسی روابط زوجین در خانواده و بر اساس آموزه‌های قرآن کریم، با روش تحلیل محتوا انجام‌شده است. بدین منظور، تمامی آیات مرتبط با آسیب‌های خانواده شناسایی و دسته‌بندی گردید. در فرایند تحلیل محتوا، ضمن استخراج واحدهای معنایی و دسته‌بندی آن‌ها در قالب مقوله‌ها و محورهای اصلی، از رویکرد تحلیلی-تفسیری برای تبیین و آشکارسازی آسیب‌ها بهره گرفته شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن کریم با رویکردی چندلایه، آسیب‌های خانواده را صرفاً به سطح رفتاری محدود نکرده و ابعاد عمیق‌تری چون باورها، نگرش‌ها، روابط قدرت و نقش‌های جنسیتی را نیز موردتوجه قرار داده است. بر اساس تحلیل آیات، مهم‌ترین آسیب‌های تهدیدکننده انسجام خانواده شامل فردگرایی، بحران هویت، تغییر در نگرش به نقش‌های جنسیتی، نقض حقوق متقابل، سلطه‌طلبی مردانه، تنوع‌طلبی جنسی، تضعیف باورهای دینی، همسر آزاری روانی و حقوقی است. بر اساس نتایج آماری به‌دست‌آمده از مجموع فراوانی 64 آیه، به ترتیب بیشترین آسیب‌های خانواده مربوط به سوء رفتار مشترک زوجین با بسامد (۴۱ درصد)، سوء رفتار مردان با بسامد (39 درصد) و سوء رفتار زنان با بسامد (20 درصد) است. قرآن کریم در برابر این آسیب‌ها با تأکید بر اصول بنیادینی چون خدامحوری، عفت، معاشرت به معروف و تقدم مصلحت جمعی بر منفعت فردی، راهکارهای پیشگیرانه و اصلاحی برای تحکیم و بازسازی روابط زوجین ارائه می‌دهد. نتایج این پژوهش حاکی از آن است که اصول قرآنی با اتکای بر فطرت انسانی و انعطاف‌پذیری مفهومی، قابلیت انطباق با تحولات و چالش‌های نوین اجتماعی را دارا هستند. بر این اساس، بهره‌گیری از چارچوب قرآنی می‌تواند الگویی مؤثر برای ارتقای سلامت خانواده، بازتعریف سازوکارهای درون‌خانوادگی و ترمیم روابط آسیب‌دیده در جوامع معاصر فراهم آورد
کلیدواژه‌ها
آسیب‌های خانواده
قرآن کریم
تحلیل محتوا
شاخص‌های سلامت خانواده
روابط زوجین
وضعیت مطلوب

موضوعات

عنوان مقاله English

A Content Analysis of Family Challenges with an Emphasis on Spousal Relations in the Noble Qur’an

نویسندگان English

zahra movazebi 1
Ebrahim Ebrahimi 2
1 PhD Candidate in Qur’anic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 Professor, Department of Qur’anic and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Allameh Tabataba’i University, Tehran, Iran
چکیده English

The family, as the most fundamental social institution, plays a pivotal role in ensuring the psychological, social, economic, and cultural well-being of society. Any disruption in the structure or function of the family can entail negative and lasting consequences at both individual and social levels. The present study, aiming to analyze the vulnerabilities affecting spousal relations within the family on the basis of the teachings of the Noble Qur’an, was conducted using the content-analysis method. To this end, all verses related to family vulnerabilities were identified and categorized. In the course of the content-analysis process, meaningful units were extracted and organized into principal themes and categories, and an analytical-expository approach was employed to interpret and elucidate the vulnerabilities. The findings indicate that the Qur’an, through a multilayered perspective, does not confine family vulnerabilities merely to the behavioral level, but also addresses deeper dimensions such as beliefs, attitudes, power relations, and gender roles. According to the analysis of the verses, the most significant threats undermining family cohesion include individualism, identity crisis, shifts in attitudes toward gender roles, violation of mutual rights, male domination, sexual promiscuity, weakening of religious beliefs, and psychological and legal spousal abuse. Based on the statistical results derived from a total of 64 relevant verses, the highest proportion of family vulnerabilities pertains to misconduct shared by both spouses (41%), followed by misconduct by men (39%), and misconduct by women (20%). In the face of these vulnerabilities, the Qur’an, by emphasizing foundational principles such as God-centeredness, chastity, righteous conduct, and the precedence of collective welfare over individual benefit, offers preventive and corrective strategies for strengthening and restoring spousal relations. The results of this study indicate that Qur’anic principles—grounded in human nature and characterized by conceptual flexibility—possess the capacity to accommodate contemporary social transformations and challenges. Accordingly, employing the Qur’anic framework can provide an effective model for enhancing family well-being, redefining intra-family mechanisms, and repairing strained relationships in contemporary societies.

کلیدواژه‌ها English

Family vulnerabilities
Noble Qur&‌‌‌‌‌rsquo
an
Content analysis
Family health indicators
Spousal relations
Ideal condition
*قرآن کریم، ترجمه الهی قمشه‌ای. (1380). قم-تهران: فاطمه الزهراء.
       1.            ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1413 ق). من لا یحضره الفقیه (تصحیح: علی‌اکبر غفاری). چاپ دوم. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
       2.            ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414 ق). لسان العرب. چاپ سوم. بیروت ـ لبنان: دار صادر.
       3.            افضلی، علی. گندمی، نسترن، نبوی، مهدخت. (2018 م). «در جستجوی واکاوی بحران هویت در رمان «ساقه بامبو» براساس نظریه اریکسون». مجله الجمعیه الایرانیه للغه العربیه و آدابها. فصلیه علمیه. محکمه 19 (47). صص 97-116.
       4.            آصفی‌فر، فرزاد؛ شمس‌اسفندآباد، حسن؛ شاطریان ‌محمدی، فاطمه. (1402). «تأثیر تنوع‌طلبی جنسی و هیجان‌خواهی در سرخوردگی زناشویی مردان متأهل». نشریه پژوهش توانبخشی در پرستاری. ۹ (۴). صص ۱۰۸ ـ ۱۱۶.
       5.            آلوسی، محمود بن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی. 16 ج، بیروت ـ لبنان: دارالکتب العلمیة، منشورات محمدعلی بیضون.
       6.            بهشتی، احمد. (1361). خانواده در قرآن. قم: بوستان کتاب.
       7.            جانیپور، محمد؛ شکرانی، رضا. (1392). «رهاورد استفاده از تحلیل محتوا در فهم احادیث». مجله پژوهش‌های قرآن و حدیث دانشگاه تهران. 46 (2)، صص 27-57.
       8.            جوادی آملی، عبدالله. (1394). خانواده متعادل و حقوق آن. تحقیق ابراهیم جوانمرد فرخانی. چاپ دوم. قم: مرکز نشر اسراء.
       9.            جوادی آملی، عبدالله. (1397). تفسیر تسنیم. قم: چاپ اسراء.
    10.            خانی مقدم، مهیار. (1402). «برجسته‌ترین راهکارهای قرآنی ـ روایی افزایش رضایتمندی جنسی همسران». مجله سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت. 7 (1). صص 33 ـ 44.
    11.            راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ داوودی، صفوان عدنان. (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. چاپ اول. بیروت - دمشق: دارالقلم -دارالشامیة.
    12.            رحمانی، امیر. (1391). بررسی فقهی مدیریت در روابط زن و شوهر. چاپ اول. قم: بوستان کتاب.
    13.            رستگار خالد، امیر. (1385). خانواده، کار، جنسیت. تهران: شورای فرهنگی - اجتماعی زنان، روابط عمومی.
    14.            روشه، گی. (1367). کنش اجتماعی. ترجمه هما زنجانی‌زاده. مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد.
    15.            زبیدی، محمدمرتضی. (1414 ق). تاج العروس من جواهر القاموس. 20 ج. بیروت ـ لبنان: دارالفکر.
    16.            زحیلی، وهبه. (2000 م).  الأسرة المسلمة فی العالم المعاصر. بیروت ـ لبنان: دارالفکر المعاصر.
    17.            زمخشری، محمود بن عمر. (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. 4 ج. بیروت ـ لبنان: دارالکتاب العربی.
    18.            ساروخانی، باقر. (1382). مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده. تهران: انتشارات سروش.
    19.            سالاری‌فر، محمدرضا. (1387). خانواده در نگرش اسلام و روانشناسی. تهران: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، انتشارات سمت.
    20.            شرتونی، سعید. (1416ق). اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد. 5 ج. تهران: منظمة الاوقاف و الشؤون الخیریة. دارالأسوة للطباعة و النشر.
    21.            شرفی، محمدرضا. (1380). خانواده متعادل (آناتومی خانواده). چاپ پنجم. تهران: انتشارات انجمن اولیاء و مربیان.
    22.            طاهری، حبیب‌الله. (1383). بررسی مبانی فرهنگ غرب و پیامدهای آن. قم: بوستان کتاب.
    23.            طباطبایی، محمدحسین. (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
    24.            طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. مصحح: فضل‌الله یزدی طباطبایی، هاشم رسولی.10 ج. تهران: ناصرخسرو.
    25.            طبری، محمد بن جریر. (1412 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. 30 ج. بیروت ـ لبنان: دارالمعرفة.
    26.            طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. 10 ج. بیروت ـ لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
    27.            طیب، عبدالحسین. (1369). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. 14 ج. تهران: اسلام.
  28.      فاتحی، حمیدرضا. (۱۳۸۰). «تأثیر فردگرایی و جمع‌گرایی بر روابط اعضای خانواده». مطالعات راهبردی زنان. (11). صص 136-145.
    29.            فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. ‌(1415ق). القاموس المحیط. چاپ اول. بیروت ـ لبنان: دارالکتب العلمیة.
    30.            فیومی، احمد بن محمد. (1414ق). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. 2 ج. قم: موسسه دارالهجرة.
    31.            قاسمی روشن، ابراهیم. (1382). «همسرآزاری، رفتارشناسی آزار علیه شوهر». مجله مطالعات راهبردی زنان. (20). صص 43 ـ 68.
    32.            قرشی بنابی، علی‌اکبر. (1375). تفسیر احسن الحدیث. 12 ج. تهران: بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر.
    33.            کاظم‌نژاد، مهری. (1397). آسیب‌شناسی اجتماعی نقش همسری و مادری زنان با رویکرد اسلامی. قم: جامعه‌الزهرا(س).
    34.            کریپندورف، کلوس. (1378). تحلیل محتوا: مبانی روش شناسی. ترجمه هوشنگ نائینی. تهران: انتشارات روش.
    35.            کلینی، محمد بن یعقوب. (1429 ق). الکافی. مصحح: دارالحدیث. 15 ج. قم: دارالحدیث.
    36.            محدث نوری، حسین‌بن‌محمدتقی. (1408 ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. 28 ج. قم: مؤسسة آل البیت علیهم‌السلام.
    37.              محمدی ری‌شهری، محمد، آژیر، حمیدرضا، شیخی، حمیدرضا، و جمعی از پژوهشگران. (۱۳۹۱). دانشنامه قرآن و حدیث. ج4. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
    38.            مصطفوی، حسن. (1430 ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. بیروت ـ قاهره ـ لندن: دارالکتب العلمیه.
    39.            مطهری، مرتضی. (1397). نظام حقوق زن در اسلام. تهران: صدرا.
    40.            معین‌الاسلام، مریم؛ طیبی، ناهید. (1386). روانشناسی زن در نهج البلاغه. قم: بهشت بینش.
    41.            مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. 28 ج. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
    42.            مینوچین، سالوادور. (1381). خانواده و خانواده درمانی. ترجمه باقر ثنایی. تهران: امیرکبیر.
    43.            نجفی الجواهری، محمدحسن. (1362). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. مترجم: محمود قوچانی. بیروت ـ لبنان: دار إحیاء التراث العربی.
    44.            نعمتی پیرعلی، دل‌آرا؛ کاردوانی، راحله؛ وکیلی، مهدی. (1390). «ملازمه‌ی تکالیف زوجین و اخلاق‌مداری در خانواده در منابع اسلامی». مجله مطالعات راهبردی زنان. 14 (54). صص 211 ـ 253.
    45.            نوری، احمد؛ اعتمادی، عذرا؛ جزایری، رضوان السادات؛ فاتحی زاده، مریم. (1396). «واکاوی همسرآزاری روانشناختی مردان علیه زنان در زوجین ایرانی: یک مطالعه کیفی». مجله تحقیقات علوم رفتاری.15(1). صص117-111.
    46.            نیلفروشان، پریسا؛ عابدی، محمدرضا؛ احمدی، سیداحمد. (۱۴۰۰). آسیب‌شناسی خانواده. دانشگاه اصفهان.
    47.            ویسی، غلامرضا (بی‌تا). آسیب‌شناسی خانواده و راه‌های پیشگیری از آن. 1 ج. تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی.
    48.            هولستی، آل. آر. (1391). تحلیل محتوا در علوم اجتماعی و انسانی. ترجمه نادر سالارزاده امیری. تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.

  • تاریخ دریافت 29 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 30 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 07 مهر 1404