قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

تحلیل تطبیقی نقش مشارکت اجتماعی در بهبود وضعیت اقتصادی با تأکید بر آموزه‌های قرآنی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
عبد الصمد بامری اصل 1
هادی زینی ملک آباد 2
محمد عثمان حسین بر 3
1 کارشناسی ارشد ، علوم قرآن و حدیث، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، حقوق و معارف اسلامی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران(نویسنده مسئول)
3 دانشیارگروه علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران
10.22034/arq.2025.234462
چکیده
پدیده مشارکت اجتماعی، یکی از ارکان بنیادین در شکل‌گیری توسعه‌ی پایدار و تحقق عدالت اقتصادی در جوامع معاصر است. درحالی‌که نظریه‌های اقتصادی مدرن، به‌ویژه در رویکردهای لیبرالی و نئولیبرالی، مشارکت را عمدتاً بر پایه منافع شخصی، بازار آزاد و ابزارهای سرمایه‌محور تعریف می‌کنند، قرآن کریم با نگاهی انسان‌محور و الهی، الگویی جامع و معنوی از مشارکت ارائه می‌دهد که بر کمک متقابل میانْگروهی اجتماعی، انفاق، زکات و وقف استوار است. روش تحقیق به‌صورت توصیفی-تحلیلی و با استفاده از منابع تفسیری شیعه و اهل سنت، آثار اقتصادی و مطالعات نظریه‌های معاصر درصدد است به تحلیل تطبیقی نقش مشارکت اجتماعی در بهبود وضعیت اقتصادی، با تأکید بر آموزه‌های قرآنی و مقایسه آن با مبانی اقتصاد مدرن بپردازد. چارچوب نظری مقاله بر نظریه عدالت اجتماعی در قرآن (با محوریت آیات زکات، انفاق و صدقات) و نظریه‌های نفع شخصی و بازار آزاد در اقتصاد مدرن استوارشده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مشارکت اجتماعی در منطق قرآنی، فراتر از یک وظیفه اقتصادی، یک عبادت الهی، ابزار تهذیب نفس و سازوکار توزیع عادلانه ثروت است که در قالب سه سازوکار الزامی (زکات)، داوطلبانه (انفاق) و نهادی-پایدار (وقف) تعریف می‌شود؛ درحالی‌که در نظام‌های مدرن، ضمن مزایای قابل‌توجه، مشارکت اغلب ابزاری برای بهره‌برداری اقتصادی و تقویت منافع گروه‌های خاص تلقی می‌شود. نتیجه‌گیری مقاله حاکی از آن است که بازخوانی این الگو می‌تواند زمینه‌ساز ارائه مدل‌های جایگزین در سیاست‌گذاری اقتصادی برای کاهش فقر و نابرابری باشد؛ الگویی که نه‌تنها نیازهای مادی بلکه کرامت انسانی و سرمایه اجتماعی را نیز ارتقاء می‌بخشد.
کلیدواژه‌ها
اقتصاد
مشارکت اجتماعی
زکات
وقف
انفاق
کمک متقابل میانْگروهی

موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Analysis of the Role of Social Participation in Improving Economic Conditions with an Emphasis on Qur’anic Teachings

نویسندگان English

abd Al_samad bameri asl 1
Hadi zeini malekabad 2
mohammad osman hoseini bor 3
1 MA in Qur’anic and Hadith Sciences, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
2 Assistant Professor, Department of Qur’anic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Law and Islamic Studies, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran(Corresponding Author)
3 Associate Professor, Department of Social Sciences, Faculty of Literature and Humanities, University of Sistan and Baluchestan, Zahedan, Iran
چکیده English

The phenomenon of social participation is one of the fundamental pillars in shaping sustainable development and realizing economic justice in contemporary societies. While modern economic theories—particularly within liberal and neoliberal approaches—define participation largely based on self-interest, the free market, and capital-driven mechanisms, the Noble Qur’an, through a theocentric and human-centered perspective, offers a comprehensive and spiritual model of participation grounded in intergroup mutual assistance, almsgiving (infāq), zakāt, and waqf. Employing a descriptive-analytical method and drawing on Shia and Sunni exegetical sources, economic literature, and studies of contemporary theories, this research seeks to provide a comparative analysis of the role of social participation in improving economic conditions, with an emphasis on Qur’anic teachings and a comparison with the foundations of modern economics. The theoretical framework of the paper is based on the Qur’anic concept of social justice (centered on verses concerning zakāt, infāq, and ṣadaqāt) and on theories of self-interest and the free market in modern economic thought. The findings indicate that, in Qur’anic reasoning, social participation is more than an economic obligation; it is an act of worship, a means of spiritual refinement, and a mechanism for the just distribution of wealth, articulated through three modes: obligatory (zakāt), voluntary (infāq), and institutional-sustainable (waqf). In contrast, although modern systems offer notable advantages, participation is often treated as an instrument for economic exploitation and for consolidating the interests of particular groups. The conclusion of the study suggests that revisiting this Qur’anic model may provide grounds for proposing alternative frameworks in economic policymaking aimed at reducing poverty and inequality—an approach that elevates not only material well-being but also human dignity and social capital.

کلیدواژه‌ها English

Economics
Social participation
Zakāt
Waqf
Infāq
Intergroup mutual assistance
ابن‌عاشور، محمدطاهر. (1420 ق). تفسیر التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
ابوحیان، محمد بن یوسف. (1420 ق). البحر المحیط. تحقیق صدقی محمد جمیل. بیروت: دارالفکر.
ادیب زاده، یوسف رضا؛ گل محمدی، محمدفاضل؛ گل محمدی، هوشنگ. (1402). «جایگاه وقف در راستای توسعه پایدار و رشد تولید». دومین کنفرانس ملی تحولات نوین در مطالعات مالی، اقتصادی و حسابداری. مراغه: https://civilica.com/doc/2116406
اسمیت، آدام. (2005). ثروت ملل. ترجمه حمید عضدی. تهران: نشرنی
اصغری، محمود. (1396). «نقش زکات در تولید ثروت در نگرش قرآن کری». پژوهش‌های اجتماعی اسلامی. (12)23. صص 60-39.
آلوسی، محمود بن عبدالله. (1415 ق). روح المعانی. تحقیق علی عبدالباری عطیه. بیروت: دار الکتب العلمیة. منشورات محمد علی بیضون.
جرجانی، عبدالقاهر بن عبدالرحمن. (1430 ق). درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم. تحقیق محمد ادیب شکور. اردن: دار الفکر.
جوادی آملی، عبدالله. (1390). تفسیر تسنیم. قم: نشر اسراء.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407 ق). الکشاف. تصحیح مصطفی حسین احمد. بیروت: دار الکتاب العربی.
سبزواری، محمد. (1406 ق). الجدید فی تفسیر القرآن المجید. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
سمرقندی، نجم‌الدین. (1405 ق). تفسیر سمرقندی. قاهره: دار الحدیث.
 صدر، محمد باقر. (1417 ق). إقتصادنا. تحقیق دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. شعبه خراسان. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
طباطبایی، محمدحسین. (1390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تحقیق هاشم رسولی. تهران: ناصر خسرو.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فخرزارع، سیدحسین. (1398). «عدالت اجتماعی در قرآن». اسلام و مطالعات اجتماعی. شماره 2 (پیاپی 26). صص 7-28.
فرهادیان آرانی، علی؛ وثوق، بلال. (1390). «شناسایی و رتبه بندی عوامل مؤثر بر میزان مشارکت افراد در پرداخت زکات». مطالعات اقتصاداسلامی. دوره 3. شماره 2. صص 141-170.
فضل الله، محمد حسین. (1419 ق). من وحی القران. بیروت: دارالملک.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1415 ق). تفسیر الصافی. تحقیق حسین اعلمی. تهران: مکتبة الصدر.
قرطبی، محمد بن احمد. (1425 ق). الجامع لأحکام القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیة.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن. (2000). لطائف الاشارات. تحقیق ابراهیم بسیونی. قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
محمدخانی، جواد؛ اکبری مقدم، بیت الله وفخرحسینی، سید فخرالدین. (1403 ق). «تأثیر برخی سیاست‌های اقتصادی بر متغیرهای کلان اقتصاد ایران با تأکید بر نقش زکات؛ یک مدل تعادل عمومی پویای تصادفی نئوکینزی». جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی. 21(44). صص 1-28. doi: 10.30471/iee.2025.10418.2449
مکارم شیرازی، ناصر و دیگران. (1380). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
میبدی، احمد بن محمد. (1371). کشف الاسرار و عدة الابرار. تحقیق علی اصغر حکمت. تهران: امیر کبیر.
وحیدی مهرجردی، شهاب الدین. (1404). «موانع فردی و اجتماعی نیکوکاری از دیدگاه قرآن کریم». قرآن و علوم اجتماعی.  5(2). صص 67093. doi: 10.22034/arq.2025.480367.1387
 
Anheier, Helmut. (2005). Nonprofit Organizations: Theory, Management, Policy. Routledge.
Brenner, Neil . Peck, Jamie. & Theodore, Nik. (2010). After Neoliberalization? Globalizations, 7(3), 327–345.
Brown, Wendy. (2015). Undoing the Demos: Neoliberalism’s Stealth Revolution. Zone Books.
Choudry, Aziz. & Kapoor, Dip. (2013). NGOization: Complicity, Contradictions and Prospects. Zed Books.
Friedman, Milton. (2002). Capitalism and Freedom. University of Chicago Press.
Harvey, David. (2007). A Brief History of Neoliberalism. Oxford University Press.
Hayek, Friedrich. (2009). The Road to Serfdom. University of Chicago Press.
Kuran, Timur. (2005). Islam and Mammon: The Economic Predicaments of Islamism. Princeton: Princeton University Press.
Iqbal, Zamir. & Mirakhor, Abbas. (2013). Economic Development and Islamic Finance. The world bank.
Mankiw, Gregory. (2022). Principles of Economics (9th ed). Cengage Learning.
Putnam, Robert. (2001). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon & Schuster.
Rawls, John. (2009). A Theory of Justice. Cambridge: Harvard University Press.
Salamon, Lester. (2012). The Resilient Sector: The State of Nonprofit America. Brookings Institution Press.
Sen, A. (1999). Development as Freedom. Oxford University Press.
Shiller, Robert. (2015). Irrational Exuberance (3rd ed). Princeton University Press.
Smith, Adam. (1977). An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. University of Chicago Press.
Weber, Max. (1978). Economy and Society, University of California Press.
Oxfam. (2023). Survival of the Richest: How we must tax the super-rich now to fight inequality. Oxford: Oxfam International.
World Bank. (2022). World Development Report 2022: Finance for an Equitable Recovery. Washington, DC: World Bank.
Ostrom, Elinor. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press.
Putnam, Robert. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.

  • تاریخ دریافت 26 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 20 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 07 مهر 1404