قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

بررسی تطبیقی تفسیر علامه طباطبایی و ابن عاشور از آیه ۲۹ نساء و دلالت‌های آن برای سلامت اجتماعی همراه با نقد و ترجیح

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری مدرسی معارف گرایش قرآن و متون اسلامی،دانشکده مطالعات اسلامی،دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران(نویسنده مسئول)
2 دانشیارگروه معارف قرآن و حدیث، دانشکده مطالعات اسلامی، دانشگاه معارف اسلامی، قم، ایران
چکیده
مسئله اصلی در تفسیر آیه ۲۹ سوره نساء و عبارت محوری «وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکمْ»، ابهام در گستره معنایی و مصداق «انفسکم» و دلالت آن بر سلامت اجتماعی است. در میان تفاسیر معاصر، دو دیدگاه برجسته شکل‌گرفته است که هر یک بر مبانی معرفتی متفاوتی استوارند و فهم متفاوتی از نسبت فرد و جامعه ارائه می‌کنند. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، درصدد واکاوی این دو خوانش و تبیین پیامدهای اجتماعی و اخلاقی آن‌هاست تا نشان دهد که چگونه تبیین مفسران از این آیه، افق‌های گوناگونی در فهم مسئله خودتخریبی و صیانت از جان در سطح جامعه پدید می‌آورد. ضرورت پژوهش در آن است که پذیرش هر یک از این دو رویکرد، پیامدهایی متفاوت در حوزه سلامت اجتماعی و سیاست‌گذاری فرهنگی به دنبال دارد. یافته‌ها نشان می‌دهد که ابن‌عاشور با تکیه‌بر سیاق آیه و مناسبات حقوقی، «أنفسکم» را ناظر به نهی از تعدی به جان دیگران در نزاع‌های مالی می‌داند؛ در مقابل، علامه طباطبایی با اتکا بر وحدت نوعی نفوس، آن را حقیقتی فراگیر دانسته و هرگونه آسیب به جان فرد را آسیب به تمام جامعه تلقی می‌کند. بررسی پیامدهای اجتماعی دو دیدگاه نشان می‌دهد که قرائت ابن‌عاشور بیشتر بر کنترل بیرونی و بازدارندگی متمرکز است، درحالی‌که دیدگاه علامه طباطبایی ظرفیت ارائه خوانشی عمیق‌تر از پیوند میان سلامت روان، انسجام اجتماعی و پیشگیری از خودتخریبی را دارد. در نهایت، با نقد هر دو دیدگاه، نظریه علامه طباطبایی به‌عنوان نظریه مختار برگزیده می‌شود که با واقعیت‌های اجتماعی معاصر و نیازهای سیاست‌گذاری در حوزه سلامت روان هماهنگ‌تر است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Social Indicators of an Ideal Society from the Perspective of the Holy Qur’an and the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah

نویسندگان English

SEYED MOHSEN AKRAMI 1
kamran oveisi 2
1 Ph.D. Student in Islamic Studies Education, Qur’an and Islamic Texts, Faculty of Islamic Studies, University of Islamic Studies, Qom, Iran (Corresponding Author)
2 Associate Professor, Department of Qur’anic Studies and Ḥadīth, Faculty of Islamic Studies, University of Islamic Studies, Qom, Iran
چکیده English

Elucidating the model of faithful social life and the mechanisms for realizing collective life is rooted in revealed teachings. Despite the extensive presentation of the components of an ideal society in the Holy Qur’an and the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya, the relationship between these two sources in elucidating the social characteristics of a desirable society still requires systematic and comparative analysis. Accordingly, the present study seeks to answer the following questions: What are the social characteristics of a desirable society from the perspective of the Holy Qur’an and the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya? How does the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya translate Qur’anic social concepts from the level of overarching norms into the realm of moral education and social action? The research data, drawn from the verses of the Holy Qur’an and the social passages of the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya, were examined using a descriptive-analytical method. The relevant semantic units pertaining to the research problem were then extracted and organized through conceptual categorization. Finally, to elucidate the relationship between the two texts, the resulting categories were analyzed using a comparative approach at both the conceptual and functional levels. The findings demonstrate that the Holy Qur’an establishes the overarching framework of a desirable society on the foundations of monotheism, justice, human dignity, responsibility, social solidarity, and mutual commitment, while the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya transforms these principles, through educational and supplicatory language, into a mechanism for internalizing and reproducing social ethics. Accordingly, components such as social cooperation, consultation, enjoining what is right and forbidding what is wrong, concern for meeting the needs of others, fulfillment of covenants, and preservation of social unity are not only characteristics of a desirable society but also elements of an educational model for realizing an Islamic society. The conclusion is that the relationship between the Qur’an and the Ṣaḥīfah in the domain of society-building is one of “establishing norms” and “educating for the realization of norms.”

کلیدواژه‌ها English

Desirable society
Holy Qur&‌‌rsquo
an
Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya
Imam al-Sajjād
Social characteristics
Islamic society-building

قرآن کریم.

            1.            ابن عاشور، محمد طاهر (بی‌تا). التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسة التاریخ.
            2.            ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375). النفس من کتاب الشفاء (ج 1). قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
            3.            انصاری، مرتضی (1414ق). رسائل فقهیه. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
            4.            حسینی شیرازی، سید محمد (1413ق)، القواعد الفقهیة،‌ بیروت: مؤسسه امام رضا علیه السلام.
            5.            دورکیم، امیل (۱۳۷۸). خودکشی. ترجمه نادر سالارزاده امیری. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
            6.            رضائیان، محسن (۱۳۹۶). «مروری روایی بر اپیدمیولوژی مذهب با تأکید بر رفتار خودکشی». مجله دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان. دوره ۱۶. شماره ۹. ص ۸۶۹-۸۸۲.
        7.        صالح‌آبادی، ابراهیم (۱۴۰۱). «دین‌داری و خودکشی در استان‌های ایران». مجله جامعه‌شناسی ایران، دوره ۲۲. شماره ۴. ص ۴۰۳-۴۲۸.
            8.            صدرالمتألهین شیرازی، محمد (۱۳۶۰). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
            9.            صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1385). علل الشرائع. قم: کتاب فروشی داوری.
        10.            طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
        11.            طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن (ج ۳). تهران: ناصرخسرو.
        12.            عباسی، علیرضا؛ سعیدی، احمد و محیطی اردکان، محمدعلی (۱۴۰۰). «وحدت یا تعدد نوعی نفوس و تأثیر آن در علوم انسانی با محوریت آرای ابن‌سینا، ملاصدرا و آیت‌الله فیاضی». فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی. شماره ۲۴. صص ۳۳-۵۲.
        13.            عسگری، رضا؛ خدری‌خان‌آبادی، عبدالرضا و صالحی، سیدمهدی (۱۳۹۳). «حرمت خودکشی در قرآن و سنت و راهکارهای قرآنی برای پیشگیری آن». دوفصلنامه پژوهش‌های میان‌رشته‌ای قرآن کریم، سال پنجم، شماره ۱، ص ۱۰۳-۱۳۰.
        14.            فیاضی، غلامرضا (۱۳۸۹). علم النفس فلسفی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
        15.            قاسم‌پور راوندی، محسن و بهزادیان، کیومرث (۱۴۰۲). «سیر تاریخی مقاصد الشریعه و دستاوردهای تفسیری آن با تأکید بر دیدگاه ابن عاشور». مطالعات تاریخی قرآن و حدیث، دوره ۲۹، شماره ۷۴، ص ۱۱۲-۱۳۵.
        16.            کرامتی، مهدی؛ مرتضوی، سیدمحمد؛ اکرمی، ایوب (۱۳۹۹). «بررسی انتقادی تفسیر ابن عاشور». آموزه‌های قرآنی، دوره ۱۷. شماره ۳۱. ص ۲۸۳-۳۰۴.
        17.            کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۲۹ق). الکافی. قم: دار الحدیث.
        18.            گلچین، مسعود؛ احمدی، محمد؛ سلیمانی، سمیه و سیدی، فرشته (۱۳۹۸). «روایت خودکشی از منظر اقدام‌کنندگان: مطالعه‌ای در زمینه‌ها، علل و پیامدها». مسائل اجتماعی ایران، سال دهم. شماره ۲. ص 271- 298.
        19.            مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا). زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
        20.            مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
        21.            منتظری، حسینعلی (1429ق). مجازات‌های اسلامی و حقوق بشر، قم: ارغوان دانش.
      22.            Gearing, Robin E. & Lizardi, Dana. (2009). Religion and suicide. Journal of Religion and Health, 48(3),pp 332-341.
      23.            Moore, Matthew D. (2017). Durkheim's types of suicide and social capital: A cross-national comparison of 53 countries. International Social Science Journal, 66(219-220),pp 151-161.
      24.            WHO (2014). Preventing Suicide: A Global Imperative. Geneva: World Health Organization.
دوره 6، شماره 2 - شماره پیاپی 22
تابستان 1405
صفحه 188-215

  • تاریخ دریافت 09 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 12 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 20 مرداد 1405