قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

بررسی تطبیقی شاخصه‌های اجتماعی جامعه مطلوب از منظر قرآن کریم و صحیفه سجادیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه قرآن و حدیث دانشگاه شهرکرد
چکیده
تبیین الگوی زیست اجتماعی مؤمنانه و سازوکار تحقق حیات جمعی بر بنیاد آموزه‌های وحیانی مربوط می‌شود. با وجود طرح گسترده مؤلفه‌های جامعه آرمانی در قرآن کریم و صحیفه سجادیه، نسبت این دو منبع در تبیین شاخصه‌های اجتماعی جامعه مطلوب، همچنان نیازمند تحلیلی روشمند و تطبیقی است؛ ازاین‌رو، پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که شاخصه‌های اجتماعی جامعه مطلوب از منظر قرآن کریم و صحیفه سجادیه چیست؟ و صحیفه سجادیه چگونه مفاهیم اجتماعی قرآن را از سطح هنجارهای کلان به ساحت تربیت اخلاقی و کنش اجتماعی منتقل می‌کند؟ داده‌های پژوهش از آیات قرآن کریم و فرازهای اجتماعی صحیفه سجادیه، به روش توصیفی- تحلیلی بررسی شد؛ سپس واحدهای معنایی مرتبط با مسئله پژوهش استخراج شد و در فرایند دسته‌بندی مفهومی، سازمان یافت. در مرحله نهایی، برای تبیین نسبت میان دو متن، مقوله‌های حاصل با بهره‌گیری از شیوه مقایسه تطبیقی، در دو سطح مفهومی و کارکردی، مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن کریم، چارچوب کلان جامعه مطلوب را بر پایه توحید، عدالت، کرامت انسانی، مسئولیت‌پذیری، همبستگی اجتماعی و تعهد متقابل بنیان می‌نهد و صحیفه سجادیه این اصول را در قالب زبانی تربیتی و دعایی، به سازوکاری برای درونی‌سازی و بازتولید اخلاق اجتماعی تبدیل می‌کند. بر این اساس، مؤلفه‌هایی چون تعاون اجتماعی، مشورت، امربه‌معروف و نهی از منکر، اهتمام به رفع نیاز دیگران، وفای به عهد و حفظ وحدت اجتماعی، نه‌تنها شاخصه‌های جامعه مطلوب، بلکه عناصر یک الگوی تربیتی برای تحقق جامعه اسلامی به شمار می‌آیند. نتیجه آن‌که نسبت قرآن و صحیفه در حوزه جامعه‌سازی، نسبت «تأسیس هنجار» و «تربیت برای تحقق هنجار» است
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Social Characteristics of the Ideal Society from the Perspectives of the Holy Quran and Sahifa Sajjadiyya

نویسنده English

Asghar Tahmasebi
Phd
چکیده English

"In Islamic thought, the ideal society is not merely a political structure or a set of legal relations; rather, it is a multi-layered reality rooted in the simultaneous nexus of faith, ethics, justice, and social responsibility. As the fundamental source of religious knowledge, the Holy Quran, and as the embodiment of social education derived from the school of the Ahl al-Bayt (AS), the *Sahifa Sajjadiyya* both present a harmonious vision of an ideal society—a society where human relations are organized around the axes of monotheism (Tawhid), dignity, cooperation, justice, and solidarity.

Utilizing a descriptive-analytical method with a comparative approach, this study seeks to elucidate the most significant social indicators of the ideal society from the perspectives of the Quran and the *Sahifa Sajjadiyya*. It further attempts to clarify the relationship between revelatory teachings and the supplications of Imam Sajjad (AS) in the domain of Islamic society-building. The findings indicate that the *Sahifa Sajjadiyya* transcends supplication from the level of individual devotion, transforming it into an educational system for the reconstruction of social relations.

Within this framework, indicators such as social cooperation, consultation, commanding the good and forbidding the evil, resolving the problems of others, fulfilling covenants, and social unity are considered the fundamental pillars of an ideal society. The Holy Quran defines these components in the form of macro principles of social guidance, while the *Sahifa Sajjadiyya*, through an educational and emotional expression, integrates them into the arena of human practical life. Ultimately, the ideal society in the logic of the Quran and the *Sahifa Sajjadiyya* is a monotheism-centered, ethics-oriented, justice-spreading, and responsible society, in which spirituality extends beyond the individual domain to manifest within the context of social relations and the structure of collective life."

کلیدواژه‌ها English

Ideal Society
Holy Quran
Sahifa Sajjadiyya
Imam Sajjad (AS)
Social Indicators
Islamic Society-Building
*قرآن کریم.
**الصحیفة السجادیة امام سجاد. (1418 ق)، قم: انتشارات الهادی.
       1.            ابن شعبة الحرّانی، ابومحمد الحسن بن علی بن حسین. (1404 ق). تحف العقول عن آل الرسول. قم: جامعة المدرسین.
       2.            ابن عاشور، محمدطاهر. (1394 ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
       3.            ابن منظور، محمد. (1405 ق). لسان العرب. قم: انتشارات أدب حوزه.
       4.            الامدی، عبد الواحد. (1379 ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: انتشارات المحدث.
       5.            ترمذی، محمد بن عیسی. (1425 ق). سنن ترمذی. بیروت: دارالفکر.
       6.            حاجیلوئی محب، محمدمهدی. خاوری، اکرم. فرزانه، تهمینه. احمدی، مژگان. (1403). «سنت‌های الهی اجتماعی در صحیفه سجادیه». نشریه دعاپژوهی. پیاپی 7. صص 170 تا 192.
       7.            حرّ العاملی، محمد بن حسن. (1409 ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: انتشارات آل‌البیت.
       8.            حسینی فیروزآبادی، مرتضی. (1402 ق). فضائل الخمسة من الصحاح الستة. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
       9.            حسینی همدانی، محمد. (1375). انوار درخشان در تفسیر قرآن. تهران: انتشارات لطفی.
    10.            سید رضی، محمد بن حسین. (1414 ق). نهج‌البلاغه. تصحیح صبحی صالح. قم: هجرت.
    11.            سید قطب. (1387 ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
    12.            صادقی تهرانی، محمد. (1432 ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. قم: فرهنگ اسلامی.
    13.            صدرالدین طباطبایی، محمدحسین. (بی‌تا). روابط اجتماعی در اسلام. تهران: انتشارات آزادی.
    14.            صدوق، محمد بن بابویه. (1362 ق). الخصال. قم: جامعة المدرسین.
    15.            صدوق، محمد بن بابویه. (1400 ق). الأمالی. بیروت: انتشارات أعلمی.
    16.            صدوق، محمد بن بابویه. (1406 ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. قم: دارالشریف الرضی للنشر.
    17.            صدوق، محمد بن علی. (1385 ق). علل الشرایع. نجف: المکتبة الحیدریة.
    18.            صدوق، محمد بن علی. (1403 ق). معانی الأخبار. تحقیق و تصحیح: علی‌اکبر غفاری. چاپ اول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    19.            صدوق، محمد بن علی. (1413 ق). من لا یحضره الفقیه. تصحیح: علی‌اکبر غفاری. چاپ اول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    20.            طباطبایی، محمدحسین. (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    21.            طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
    22.            طریحی، فخرالدین. (1375). مجمع البحرین. تهران: انتشارات مرتضوی.
    23.            طوسی، محمد بن حسن. (1414 ق). الأمالی (للطوسی). قم: دارالثقافة.
    24.            طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. چاپ اول. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    25.            طیّب، عبدالحسین. (1378 ش). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم. تهران: انتشارات اسلام.
    26.            عیاشی، محمد بن مسعود. (1421 ق). تفسیر العیاشی. قم: مؤسسه البعثة.
    27.            فتال نیشابوری، محمد بن احمد. (بی‌تا). روضـة الواعظین و بصیرة المتعظین. قم: انتشارات رضی.
    28.            فضل‌الله، سید محمدحسین. (1419 ق). تفسیر من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک للطباعة والنشر.
    29.            کلینی، محمد بن یعقوب. (1364). الکافی. تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
    30.            مجلسی، محمد باقر. (1403 ق). بحارالانوار. بیروت: معهد الوفاء.
    31.            مفید، محمد بن نعمان. (1413 ق). أمالی المفید. قم: انتشارات کنگره شیخ مفید.
    32.            مقدم، سعید. (1394). «شاخصه‌های جامعه مطلوب در اندیشه امام سجاد علیه السلام». نشریه معرفت. سال بیست و چهارم. شماره 12. پیاپی 219. صص 11-28.
    33.            مکارم شیرازی، ناصر. (1372). تفسیر نمونه. تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
    34.            ملاسلمانی، فرشته. قائمی، علی. بهشتی، سعید. (1389). «بررسی مبانی تربیت اجتماعی از دیدگاه امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه». فصلنامه روانشناسی تربیتی. دوره 6. شماره 17. پیاپی 17. صص 120-150.
    35.            نیشابوری، مسلم بن حجاج. (بی‌تا). صحیح مسلم. بیروت: دارالفکر.
    36.            هادیان رسنانی، الهه. بصام، کوثر. (1395). «تجلی قرآنی بایسته‌های اخلاق اجتماعی در صحیفه سجادیه». مجله حدیث و اندیشه. دوره 11. شماره 21 - شماره پیاپی 21. صص 80-105.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 19 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 04 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 09 شهریور 1405