قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

بررسی تطبیقی شاخصه‌های اجتماعی جامعه مطلوب از منظر قرآن کریم و صحیفه سجادیه

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران
چکیده
تبیین الگوی زیست اجتماعی مؤمنانه و سازوکار تحقق حیات جمعی بر بنیاد آموزه‌های وحیانی مربوط می‌شود. با وجود طرح گسترده مؤلفه‌های جامعه آرمانی در قرآن کریم و صحیفه سجادیه، نسبت این دو منبع در تبیین شاخصه‌های اجتماعی جامعه مطلوب، همچنان نیازمند تحلیلی روشمند و تطبیقی است؛ ازاین‌رو، پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که شاخصه‌های اجتماعی جامعه مطلوب از منظر قرآن کریم و صحیفه سجادیه چیست؟ و صحیفه سجادیه چگونه مفاهیم اجتماعی قرآن را از سطح هنجارهای کلان به ساحت تربیت اخلاقی و کنش اجتماعی منتقل می‌کند؟ داده‌های پژوهش از آیات قرآن کریم و فرازهای اجتماعی صحیفه سجادیه، به روش توصیفی- تحلیلی بررسی شد؛ سپس واحدهای معنایی مرتبط با مسئله پژوهش استخراج شد و در فرایند دسته‌بندی مفهومی، سازمان یافت. در مرحله نهایی، برای تبیین نسبت میان دو متن، مقوله‌های حاصل با بهره‌گیری از شیوه مقایسه تطبیقی، در دو سطح مفهومی و کارکردی، مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن کریم، چارچوب کلان جامعه مطلوب را بر پایه توحید، عدالت، کرامت انسانی، مسئولیت‌پذیری، همبستگی اجتماعی و تعهد متقابل بنیان می‌نهد و صحیفه سجادیه این اصول را در قالب زبانی تربیتی و دعایی، به سازوکاری برای درونی‌سازی و بازتولید اخلاق اجتماعی تبدیل می‌کند. بر این اساس، مؤلفه‌هایی چون تعاون اجتماعی، مشورت، امربه‌معروف و نهی از منکر، اهتمام به رفع نیاز دیگران، وفای به عهد و حفظ وحدت اجتماعی، نه‌تنها شاخصه‌های جامعه مطلوب، بلکه عناصر یک الگوی تربیتی برای تحقق جامعه اسلامی به شمار می‌آیند. نتیجه آن‌که نسبت قرآن و صحیفه در حوزه جامعه‌سازی، نسبت «تأسیس هنجار» و «تربیت برای تحقق هنجار» است
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of the Social Indicators of an Ideal Society from the Perspective of the Holy Qur’an and the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah

نویسنده English

Asghar Tahmasebi
Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Ḥadīth, Faculty of Literature and Humanities, Shahrekord University, Shahrekord, Iran
چکیده English

Elucidating the model of faithful social life and the mechanisms for realizing collective life is rooted in revealed teachings. Despite the extensive presentation of the components of an ideal society in the Holy Qur’an and the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya, the relationship between these two sources in elucidating the social characteristics of a desirable society still requires systematic and comparative analysis. Accordingly, the present study seeks to answer the following questions: What are the social characteristics of a desirable society from the perspective of the Holy Qur’an and the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya? How does the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya translate Qur’anic social concepts from the level of overarching norms into the realm of moral education and social action? The research data, drawn from the verses of the Holy Qur’an and the social passages of the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya, were examined using a descriptive-analytical method. The relevant semantic units pertaining to the research problem were then extracted and organized through conceptual categorization. Finally, to elucidate the relationship between the two texts, the resulting categories were analyzed using a comparative approach at both the conceptual and functional levels. The findings demonstrate that the Holy Qur’an establishes the overarching framework of a desirable society on the foundations of monotheism, justice, human dignity, responsibility, social solidarity, and mutual commitment, while the Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya transforms these principles, through educational and supplicatory language, into a mechanism for internalizing and reproducing social ethics. Accordingly, components such as social cooperation, consultation, enjoining what is right and forbidding what is wrong, concern for meeting the needs of others, fulfillment of covenants, and preservation of social unity are not only characteristics of a desirable society but also elements of an educational model for realizing an Islamic society. The conclusion is that the relationship between the Qur’an and the Ṣaḥīfah in the domain of society-building is one of “establishing norms” and “educating for the realization of norms

کلیدواژه‌ها English

Desirable society
Holy Qur&‌‌rsquo
an
Ṣaḥīfah al-Sajjādiyya
Imam al-Sajjād
Social characteristics
Islamic society-building
*قرآن کریم.
**الصحیفة السجادیة امام سجاد. (1418 ق)، قم: انتشارات الهادی.
       1.            ابن شعبة الحرّانی، ابومحمد الحسن بن علی بن حسین. (1404 ق). تحف العقول عن آل الرسول. قم: جامعة المدرسین.
       2.            ابن عاشور، محمدطاهر. (1394 ق). تفسیر التحریر و التنویر المعروف بتفسیر ابن عاشور. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
       3.            ابن منظور، محمد. (1405 ق). لسان العرب. قم: انتشارات أدب حوزه.
       4.            الامدی، عبد الواحد. (1379 ق). غرر الحکم و درر الکلم. قم: انتشارات المحدث.
       5.            ترمذی، محمد بن عیسی. (1425 ق). سنن ترمذی. بیروت: دارالفکر.
       6.            حاجیلوئی محب، محمدمهدی. خاوری، اکرم. فرزانه، تهمینه. احمدی، مژگان. (1403). «سنت‌های الهی اجتماعی در صحیفه سجادیه». نشریه دعاپژوهی. پیاپی 7. صص 170 تا 192.
       7.            حرّ العاملی، محمد بن حسن. (1409 ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: انتشارات آل‌البیت.
       8.            حسینی فیروزآبادی، مرتضی. (1402 ق). فضائل الخمسة من الصحاح الستة. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
       9.            حسینی همدانی، محمد. (1375). انوار درخشان در تفسیر قرآن. تهران: انتشارات لطفی.
    10.            سید رضی، محمد بن حسین. (1414 ق). نهج‌البلاغه. تصحیح صبحی صالح. قم: هجرت.
    11.            سید قطب. (1387 ق). فی ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق.
    12.            صادقی تهرانی، محمد. (1432 ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. قم: فرهنگ اسلامی.
    13.            صدرالدین طباطبایی، محمدحسین. (بی‌تا). روابط اجتماعی در اسلام. تهران: انتشارات آزادی.
    14.            صدوق، محمد بن بابویه. (1362 ق). الخصال. قم: جامعة المدرسین.
    15.            صدوق، محمد بن بابویه. (1400 ق). الأمالی. بیروت: انتشارات أعلمی.
    16.            صدوق، محمد بن بابویه. (1406 ق). ثواب الأعمال و عقاب الأعمال. قم: دارالشریف الرضی للنشر.
    17.            صدوق، محمد بن علی. (1385 ق). علل الشرایع. نجف: المکتبة الحیدریة.
    18.            صدوق، محمد بن علی. (1403 ق). معانی الأخبار. تحقیق و تصحیح: علی‌اکبر غفاری. چاپ اول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    19.            صدوق، محمد بن علی. (1413 ق). من لا یحضره الفقیه. تصحیح: علی‌اکبر غفاری. چاپ اول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    20.            طباطبایی، محمدحسین. (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    21.            طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
    22.            طریحی، فخرالدین. (1375). مجمع البحرین. تهران: انتشارات مرتضوی.
    23.            طوسی، محمد بن حسن. (1414 ق). الأمالی (للطوسی). قم: دارالثقافة.
    24.            طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. چاپ اول. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    25.            طیّب، عبدالحسین. (1378 ش). اطیب البیان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم. تهران: انتشارات اسلام.
    26.            عیاشی، محمد بن مسعود. (1421 ق). تفسیر العیاشی. قم: مؤسسه البعثة.
    27.            فتال نیشابوری، محمد بن احمد. (بی‌تا). روضـة الواعظین و بصیرة المتعظین. قم: انتشارات رضی.
    28.            فضل‌الله، سید محمدحسین. (1419 ق). تفسیر من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک للطباعة والنشر.
    29.            کلینی، محمد بن یعقوب. (1364). الکافی. تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
    30.            مجلسی، محمد باقر. (1403 ق). بحارالانوار. بیروت: معهد الوفاء.
    31.            مفید، محمد بن نعمان. (1413 ق). أمالی المفید. قم: انتشارات کنگره شیخ مفید.
    32.            مقدم، سعید. (1394). «شاخصه‌های جامعه مطلوب در اندیشه امام سجاد علیه السلام». نشریه معرفت. سال بیست و چهارم. شماره 12. پیاپی 219. صص 11-28.
    33.            مکارم شیرازی، ناصر. (1372). تفسیر نمونه. تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیة.
    34.            ملاسلمانی، فرشته. قائمی، علی. بهشتی، سعید. (1389). «بررسی مبانی تربیت اجتماعی از دیدگاه امام سجاد (ع) در صحیفه سجادیه». فصلنامه روانشناسی تربیتی. دوره 6. شماره 17. پیاپی 17. صص 120-150.
    35.            نیشابوری، مسلم بن حجاج. (بی‌تا). صحیح مسلم. بیروت: دارالفکر.
    36.            هادیان رسنانی، الهه. بصام، کوثر. (1395). «تجلی قرآنی بایسته‌های اخلاق اجتماعی در صحیفه سجادیه». مجله حدیث و اندیشه. دوره 11. شماره 21 - شماره پیاپی 21. صص 80-105.

  • تاریخ دریافت 19 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 04 مرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 09 شهریور 1405