قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

تأثیر مخاطب‌شناسی بر شیوه‌های تبلیغ در آیات مدنی؛مطالعه موردی جزء اول قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، آموزش و پرورش ناحیه 1، قزوین، ایران
2 دانشگاه بین المللی امام خمینی، دانشکده علوم و تحقیقات اسلامی، گروه علوم قرآن و حدیث
چکیده
مخاطب‌شناسی به‌عنوان یکی از اصول بنیادین در فرایند تبلیغ دینی، نقشی تعیین‌کننده در میزان اثرگذاری پیام و تحقق اهداف هدایتی ایفا می‌کند. هر پیام تربیتی زمانی می‌تواند به نتیجه مطلوب دست یابد که با درک صحیح از سطح ادراک، نیازهای روحی، شرایط فرهنگی و موقعیت اجتماعی مخاطبان همراه باشد. قرآن کریم، به‌مثابه متن محوری دین اسلام، نمونه‌ای برجسته از نظام تبلیغی هدفمند و مخاطب‌محور را ارائه می‌دهد که در آن، تنوع شیوه‌های بیانی و محتوایی بر اساس تنوع مخاطبان شکل‌گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تمرکز بر آیات مدنیِ جزء نخست قرآن کریم، در پی آن است که نشان دهد چگونه ساختار اجتماعی و اعتقادی جامعه مدینه و گونه‌های مختلف مخاطبان، در تعیین سبک خطاب، نوع استدلال و محتوای احکام نقش‌آفرین بوده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در آیات مدنی، خطابات قرآنی بر اساس گونه‌شناسی دقیق مخاطبان سامان یافته است. در قبال مؤمنان و تازه‌مسلمانان، قرآن از رویکردی تربیتی، انگیزشی و تشریعی بهره می‌گیرد؛ به این معنا که ضمن تقویت اصول اعتقادی همچون ایمان به غیب و معاد، مجموعه‌ای از احکام عبادی، اخلاقی و اجتماعی را برای سازمان‌دهی زندگی فردی و جمعی آنان بیان می‌کند. این شیوه سبب می‌شود که جامعه نوپای اسلامی علاوه بر تحکیم باورهای درونی، از انسجام ساختاری و هویت اجتماعی منسجم نیز برخوردار گردد. در مقابل، منافقان با رویکردی افشاگرانه اما غیرمستقیم معرفی می‌شوند. قرآن کریم به جای تمرکز بر معرفی اشخاص، به ترسیم ویژگی‌های رفتاری و فکری نفاق می‌پردازد؛ ازجمله دوگانگی در گفتار و کردار، ادعای اصلاح‌طلبی کاذب و تمسخر مؤمنان. این شیوه آموزشی موجب ارتقای سطح بصیرت اجتماعی شده و جامعه را در برابر نفوذ پنهان و تدریجی نفاق مقاوم می‌سازد، بی‌آنکه به تشدید تنش‌های آشکار بینجامد. در مواجهه با مشرکان و منکران، روش استدلالی و جدلی برجسته می‌شود. قرآن از یک‌سو با طرح تحدی و دعوت به آوردن سوره‌ای همانند خود، اعتبار وحیانی خویش را به چالش می‌گذارد و از سوی دیگر، با پاسخ‌گویی به شبهات و تبیین حکمت برخی احکام، فضای گفت‌وگوی منطقی را فراهم می‌سازد. این رویکرد نشان می‌دهد که در برابر ذهنیت انکاری، اقناع و استدلال جایگاهی محوری دارد. در گفت‌وگو با اهل کتاب نیز قرآن شیوه‌ای مبتنی بر یادآوری نعمت‌های الهی، تذکر پیمان‌های پیشین، نقد تحریف و کتمان حقیقت و بازخوانی تاریخ بنی‌اسرائیل اتخاذ می‌کند. این روش ضمن تأکید بر مشترکات توحیدی، رویکردی اصلاح‌گرایانه دارد و امکان تعامل اعتقادی را فراهم می‌سازد. افزون بر این، در فضای چندقبیله‌ای و چنددینی مدینه، آموزه‌های قرآنی بر اصولی همچون وفای به عهد، عدالت اقتصادی، پرهیز از خوردن مال باطل و تقویت همبستگی اجتماعی تأکید می‌کنند که بیانگر پیوند وثیق میان هدایت دینی و سامان اجتماعی است. مخاطب‌شناسی در آیات مدنی قرآن کریم، عاملی بنیادین در تعیین نوع خطاب، شدت انذار یا بشارت، شیوه استدلال و محتوای تشریع احکام است. تنوع رویکردهای تبلیغی قرآن حاکی از آن است که هدایت الهی بر اساس اقتضائات واقعی مخاطبان سامان یافته و الگویی جامع، پویا و کارآمد برای تبلیغ دینی در جوامع متنوع و پیچیده ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Effect of Audience Analysis on Propaganda Methods in Civil Verses; A Case Study of the First Part of the Holy Quran

نویسندگان English

Marzieh Tavakoli 1
mohammad jamalaldin khoshkhaze 2
1 Master of Science in Quran and Hadith, Education and Training District 1, Qazvin, Iran
2 Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Faculty of Islamic Studies and Research, Imam Khomeini International University, Qazvin.
چکیده English

Audience analysis, as one of the fundamental principles in the process of religious preaching, plays a decisive role in the effectiveness of the message and the realization of its guiding objectives. Any educational message can achieve its intended outcome only when it is accompanied by an accurate understanding of the audience’s level of comprehension, spiritual needs, cultural conditions, and social context. The Holy Qur’an, as the central text of Islam, presents a prominent example of a purposeful and audience-centered system of preaching in which the diversity of rhetorical and thematic approaches is shaped according to the diversity of audiences.
The present study, employing a descriptive–analytical method and focusing on the Medinan verses of the first Juzʾ of the Holy Qur’an, seeks to demonstrate how the social and doctrinal structure of the community of Medina, as well as the various categories of addressees, influenced the style of address, the type of argumentation, and the content of legal rulings. The findings indicate that in the Medinan verses, Qur’anic discourse is organized on the basis of a precise typology of audiences.
With regard to believers and new converts, the Qur’an adopts an educational, motivational, and legislative approach. While reinforcing foundational beliefs such as faith in the unseen, the establishment of prayer, charity, and righteous deeds, it also articulates a set of devotional, ethical, and social rulings intended to organize both individual and collective life. This method enables the nascent Muslim community not only to consolidate its internal convictions but also to attain structural cohesion and a coherent social identity.
In contrast, hypocrites are introduced through an expositional yet indirect approach. Rather than concentrating on identifying individuals, the Qur’an delineates the behavioral and intellectual characteristics of hypocrisy, including inconsistency between speech and action, false claims of reform, and the mockery of believers. This pedagogical strategy enhances social awareness and fortifies the community against the subtle and gradual infiltration of hypocrisy without exacerbating overt tensions.
In addressing polytheists and deniers, a rational and dialectical method becomes prominent. On the one hand, the Qur’an presents the challenge of producing a chapter comparable to it, thereby

کلیدواژه‌ها English

Madani verses
audience studies
preaching
preaching methods
sociology of Medina
The first Juz of the Quran
قرآن کریم (ترجمه ناصر مکارم شیرازی).
ابن هشام، عبدالملک (1355ق). السیره النبویه. قاهره: مطبعه المصطفی البابی الحلبی.
ابن‌عطیه، عبدالحق بن غالب (1422 ق). المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز. چاپ اول. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
بحرانی، هاشم بن سلیمان (1415 ق). البرهان فی تفسیر القرآن. چاپ اول. قم: مؤسسه البعثه.
بوردیو، پی‌یر (1381). درباره تلویزیون و سلطه ژورنالیسم. ترجمه ناصر فکوهی. تهران: نشر نی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر (1418 ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. چاپ اول. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
پیشوایی، مهدی. تاریخ اسلام (از جاهلیت تا رحلت پیامبر اسلام صلی الله و علیه). ناشر چاپی: بنیاد معارف اسلامی. ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان.
جعفریان، رسول (1383). تاریخ سیاسی اسلام، سیره رسول خدا (ص). قم: انتشارات دلیل ما.
رهبر، محمدتقی (1370). پژوهشی در تبلیغ. چاپ اول. تهران: نشر مرکز چاپ سازمان تبلیغات اسلامی.
زمخشری، جارالله محمود بن عمر (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. مصحح: حسین احمد، مصطفی. بیروت: دارالکتاب العربی.
زورق، محمدحسن (1390). مبانی تبلیغ. تهران: سروش.
سید محسنی، شهاب (1381). «تبلیغات، مخاطب‌پژوهی و اثربخشی». هنر هشتم. دوره 2. شماره 7. صص 65-71.
شهیدی، سید جعفر (1396). تاریخ تحلیلی اسلام (از آغاز تا نیمه نخست سده چهارم). چاپ نهم. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
صادقی تهرانی، محمد (1406 ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. چاپ دوم. قم: نشر فرهنگ اسلامی.
صالحی رزوه، نسرین (1395). معنا و ضرورت تبلیغ از دیدگاه پیامبر (ص). تهران: نشر بلاغ.
طباطبایی، محمدحسین (1390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ دوم. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. مصححان: فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی. تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر (1412 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. چاپ اول. بیروت: دار المعرفة.
طوسی، محمد بن حسن (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. مصحح: احمد حبیب عاملی. مقدمه‌نویس: محمدمحسن آقابزرگ تهرانی. چاپ اول. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فیاض، علی‌اکبر (1394). تاریخ اسلام. چاپ بیستم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
قرائتی، محسن (1385). قرآن و تبلیغ. چاپ هفتم. تهران: نشر مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن. ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان.
قرطبی، محمد بن احمد (1364). الجامع لأحکام القرآن. چاپ اول. تهران: ناصرخسرو.
کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی. مصححان: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی. چاپ چهارم. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
محمدی ری‌شهری، محمد (1385). تبلیغ بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ. ترجمه علی نصیری. قم: نشر دارالحدیث. ناشر دیجیتالی: مرکز تحقیقات رایانه‌ای قائمیه اصفهان.
معرفت، محمدهادی (1388). التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.
مقاتل بن سلیمان (1423 ق). تفسیر مقاتل بن سلیمان. چاپ اول. بیروت: دار إحیاء التراث.
مکارم شیرازی، ناصر (1371). تفسیر نمونه. چاپ دهم. تهران: دار الکتاب الاسلامیه.
مولائی‌نیا همدانی، عزت‌الله (1378). نسخ در قرآن. تهران: نشر رایزن.
مؤدب، سید رضا (1379). اعجاز قرآن در نظر اهل بیت. قم: احسن الحدیث.
واحدی، علی بن احمد (1411 ق). اسباب نزول القرآن. تحقیق: کمال بسیونی زغلول. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 26 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 09 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 09 شهریور 1405