قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

کاربست نظریة تحلیل نمایشی گافمن در بازنمایی شخصیت اجتماعی کافران در قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
چکیده
قرآن کریم در بازنمایی گروه‌های اجتماعی، تنها به توصیف عقاید و کنش‌های آنان بسنده نمی‌کند، بلکه از طریق راهبردهای زبانی و روایی، هویت اجتماعی آنان را نیز صورت‌بندی می‌کند. یکی از گروه‌های برجسته در این زمینه، کافران‌اند که در آیات گوناگون با ویژگی‌هایی چون انکار حق، مجادله، استهزا، خودبرتربینی و تأثیرگذاری بر دیگران بازنمایی شده‌اند. پژوهش حاضر می‌کوشد با تکیه‌بر نظریه «تحلیل نمایشی» گافمن، چگونگی بازنمایی هویت اجتماعی کافران در قرآن کریم را تحلیل کند. در این چارچوب، مفاهیمی چون اجرای نقش، مدیریت تأثر، خودنمایی، صحنه اجتماعی و فاصله میان ظاهر و باطن، مبنای تحلیل قرارگرفته‌اند. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها از میان آیاتی انتخاب شده‌اند که در آن‌ها کافران در موقعیت‌های گفت‌وگویی، کنشی و تقابلی با پیامبران، مؤمنان یا دیگر مخاطبان ظاهر می‌شوند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که قرآن، کافران را صرفاً به‌عنوان منکران حقیقت بازنمایی نمی‌کند، بلکه آنان را در قالب کنشگرانی اجتماعی تصویر می‌کند که می‌کوشند از طریق اجرای نقش‌های خاص، مدیریت برداشت مخاطبان، پنهان‌سازی حقیقت و نمایش قدرت و برتری، موقعیت خود را در صحنه اجتماعی حفظ کنند. این بازنمایی، افزون بر تبیین رفتار کافران، کارکردی هنجارساز نیز دارد و مرز میان هویت ایمانی و هویت کفرآلود را برجسته می‌سازد. بر این اساس، نظریه نمایشی گافمن می‌تواند چارچوبی کارآمد برای فهم لایه‌های اجتماعی و ارتباطی بازنمایی کافران در قرآن کریم فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Applying Erving Goffman’s Dramaturgical Theory to the Representation of the Social Personality of Disbelievers in the Holy Qur’an

نویسنده English

faroogh nemati
Associate Professor, Department of Arabic Language and Literature, Payame Noor University, Tehran, Iran.
چکیده English

In representing social groups, the Holy Qur’an does not confine itself to describing their beliefs and actions; rather, through linguistic and narrative strategies, it also formulates their social identity. One of the most prominent groups in this regard is the disbelievers, who are portrayed in various verses with traits such as denial of the truth, disputation, mockery, self-superiority, and influencing others. The present study seeks, drawing on Erving Goffman’s dramaturgical theory, to analyze how the social identity of disbelievers is represented in the Holy Qur’an. Within this framework, concepts such as role performance, impression management, self-presentation, the social stage, and the gap between outward appearance and inner reality constitute the basis of analysis. The research method is descriptive–analytical, and the data are selected from verses in which disbelievers appear in dialogical, action-oriented, and confrontational situations with prophets, believers, or other audiences. The findings indicate that the Qur’an does not represent disbelievers merely as deniers of truth; rather, it depicts them as social actors who seek to preserve their position on the social stage through performing specific roles, managing audience perceptions, concealing the truth, and displaying power and superiority. Beyond explaining the behavior of disbelievers, this representation also has a norm-setting function and highlights the boundary between faith-based identity and disbelief-based identity. Accordingly, Goffman’s dramaturgical theory can provide an effective framework for understanding the social and communicative layers involved in the Qur’anic representation of disbelievers.dentity and disbelief-based identity. Accordingly, Goffman’s dramaturgical theory can provide an effective framework for understanding the social and communicative layers involved in the Qur’anic representation of disbelievers.

کلیدواژه‌ها English

قرآن کریم
کافران
هویت اجتماعی
نظریه تحلیل نمایشی
اروینگ گافمن
بازنمایی
کنش متقابل
قرآن کریم.
ابن عاشور، محمد الطاهر. (1984). التحریر والتنویر: تحریر المعنی السدید وتنویر العقل الجدید من تفسیر الکتاب المجید. تونس: الدار التونسیة للنشر.
ابن فارس، أحمد. (1422 ق). معجم مقاییس اللغه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
احمدیان، محمد. (1399). انواع کُفر در قرآن (بررسی تحلیلی واژة کفر در قرآن). سنندج: ئالای رووناکی.
ادیبی، حسین؛ عبدالمعبود انصاری. (1383). نظریه‌های جامعه‌شناسی. تهران: دانژه.
ایمان، محمدتقی؛ و گلمراد مرادی. (1390). «روش‌شناسی نظریة اجتماعی گافمن». جامعه‌شناسی زنان. سال دوم. شماره 2. صص 59-77.
بوردیو، پیر (۱۳۹۰). تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های ذوقی. ترجمه: حسن چاوشیان. تهران: ثالث.
جلیلی، زهرا؛ و مصطفی جوانرودی. (1403). «واکاوی حوزه معناشناسی امن و کفر در قرآن با تکیه بر تئوری رابطه هم­نشینی سوسور». قرآن و روشنگری دینی. دوره 5. شماره 2(پیاپی10). صص 1-16.
 
خلف‌الله، محمداحمد. (1401). مفاهیم قرآنی. ترجمه: سیدمحمدحسین میرفخرائی. چ 1. تهران: نشر نی.
خودروان، حسن. (1391). بررسی معناشناختی واژه کفر در قرآن کریم. چ 1. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412 ق). المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دار العلم الشامیة.
روحی، محمد؛ و محمدتقی فیاض‌بخش (1392). تفسیر واژگان قرآن کریم. چاپ اول. تهران: جلوهة نور علوی.
روشن‌ضمیر، محمدابراهیم؛ و مصطفی مهدوی ارجمند. (1403). «تحلیل مفهوم کفر در فقه و کلام و پیامدهای فقهی آن». آموزه‌های فقه مدنی. دوره 16. شماره 29. صص 101-120.
ریتزر، جورج. (1383). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر. ترجمه: محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی.
شهیدی، سیدمهدی. (1384). «حوزه معنایی واژه کفر در قرآن کریم». تحقیقات علوم قرآن و حدیث. دوره 2. شماره 2 (پیاپی4). صص 45-64.
ریکی کوته، عطاء­­اله؛ و بهار صدیقی. (1402). «استعاره مفهومی «کفر» و «ایمان» در قرآن کریم». مجلة زبان و ادبیات عربی. دوره15. شماره2 (پیاپی33). صص 23-40.
طباطبایی، سیدمحمدحسین (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (۱۳۷۲). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصرخسرو.
عسکری، أبوهلال. (بی‌تا). الفروق اللغویه. القاهره: دار العلم والثقافه.
علیخانی، اسماعیل. (1387). صف‌بندی سیاسی در قرآن. چ 1. تهران: علمی و فرهنگی.
فروند، ژولین. (۱۳۸۹). نظریه‌های مربوط به علوم انسانی. ترجمه: علی‌محمد کاردان. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
قره­خانی، ناصر؛ و دیگران. (1395). «معنی­شناسی تاریخی واژه کفر از کاربست جاهلی تا تضمین نحوی در قرآن». ادب عربی. دوره 8.. شماره 2. صص 1-23.
گافمن، اروینگ. (۱۳۹۴). نمود خود در زندگی روزمره. ترجمه: مسعود کیان‌پور. تهران: انتشارات مرکز.
گولدنر، آلوین. (1368). بحران جامعه‌شناسی غرب. ترجمه: فریده ممتاز. تهران: شرکت سهامی انتشار.
مصطفوی، حسن. (1360). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: بنگاه ترجمه.
نیازی، محسن؛ و آمنه مرتضوی. (1394). «بررسی و تحلیل اندیشه و نظریه‌های اروینگ گافمن». کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی، روانشناسی و علوم اجتماعی. تهران. صص 1-22.
یعقوبی‌چوبری، علی. (1396). «زبان استعاری و بینش جامعه‌شناختی اروینگ گافمن». مطالعات جامعه‌شناختی. دوره 24. شماره 1. صص 149-170.
Garfinkel, Harold. (1967). Studies in Ethnomethodology. Englewood Cliffs: Prentice-Hall.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 16 خرداد 1405
  • تاریخ بازنگری 09 تیر 1405
  • تاریخ پذیرش 09 شهریور 1405