صورت بندی ظروف و سطوح مشارکت سیاسی در قرآن

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علوم سیاسی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم ، ایران

چکیده

مشارکت سیاسی در قرآن اگر چه کمتر به شکل مستقیم و مطابقی به عنوان مشارکت سیاسی مورد خطاب است، اما به‌طور غیرمستقیم و التزامی می‌توان بر اساس تفسیر موضوعی آن را بر پایه برخی مفاهیم و مؤلفه‌های هم‌افق استنطاق نمود. بر این اساس، سؤال اصلی تحقیق آن است که ظروف و سطوح مشارکت سیاسی در قرآن کدامند؟ پژوهش بر پایه روش تفسیر موضوعی برآن است که قرآن در جهت حداکثر سازیِ مشارکت سیاسی به تمامی واحدها و سطوح موجود و ممکن در سطح خرد و کلان توجه نشان داده است. بر این اساس ظروف مشارکت سیاسی اشاره به واحد تحلیل و ظرف وقوع مشارکت سیاسی دارد و این ظروف را می‌توان در واحدهای سیاسی فئه، طائفه، قبیله، قوم، اهل قریه، اهل مدینه، امت و جامعه ایمانی و جامعه انسانی دسته‌بندی کرد که بیشترین ظرفی که متضمن مشارکت سیاسی است جامعه ایمانی و خطاب یا ایها الذین امنوا است. سطوح مشارکت سیاسی را نیز در سه شکل مشارکت سیاسی توده‌ها و عموم مردم، نخبگان، احزاب و گروه‌ها می‌توان صورت‌بندی کرد و قرآن در تمامی سطوح بر مشارکت حداکثری با رعایت ضوابط منعطف پیشینی تأکید دارد. مشارکت سیاسی توده‌ها ابتنا بر خطابات قرآنی دارد و مشارکت سیاسی نخبگان در دو شکل فردی و جمعی است که شکل فردی به جز انبیا، متصور در شخصیت‌های نخبگانی جبهه حق و باطل است و شکل جمعی نیز در مجامع و گروه‌های نخبگانی مثبت و منفی متصور است. آیات مربوطه نشان‌دهنده آن است که قرآن مشارکت سیاسی را به مثابه حق و واقع در نظر می‌گیرد. کارویژه‌های مشارکت سیاسی قرآنی موجب کارآمدی نظام سیاسی، قاعده‌مندسازی ورود در آن، تقسیم متوازن و متناسب قدرت، افزایش اعتماد میان دولت و ملت و احقاق حق و انتقال خواست‌های سیاسی به دولت است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Structure of Political Participation Terms and Levels in The Qur'an

نویسنده [English]

  • ali aqajani
Assistant Professor, Department of Political Science, Research Institute and University, Qom, Iran
چکیده [English]

Although political participation in the Qur'an is less directly addressed, but it can be indirectly and implicitly inferred through a thematic interpretation based on some similar concepts and components. Therefore, the main research question is: What are the terms (units) and the levels of political participation in the Holy Qur’an? The research aimes to prove the fact that the Holy Qur’an has paid attention enough to all existing and possible units and contexts at the micro and macro levels in order to maximize political participation. Accordingly, what we call units “zhurouf” indicate the terms of political participation analysis, and these terms can be classified under the context of political terms into following: fi’ah (group), ta’ifah (sect), qabilah (tribe), qawm (nation), ahl al-qaryah, ahl al-medinah, ummah, faithful people and human society, among which the  faithful people, e.i. the expression of ‘O you who have believed’ is the most one to involve political participation.
Political participation levels can also be constructed in the three forms of political participation of the masses, the general public, elites, parties and groups. The holy Qur’an emphasizes maximum participation at all levels by taking into account the previous flexible criteria.The political participation of the masses is based on Qur’anic sermons, and the political participation of the elites takes two forms, individual and collective, and the individual form, with the exception of the prophets, is envisioned in the elite front of truth and falsehood.The collective form is also envisioned in positive and negative elite councils and groups.
The relevant verses show that the Qur’an considers political participation as the truth and reality. Among the features of Qur’anic political participation are the efficiency of the political system, regular access to it, balanced and proportional distribution of power, increase of trust between the government and the nation, and the realization of rights and transmission of political demands to the government.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Political Participation Trems/Units
  • Political Participation Levels
  • Political-Thematic Interpretation of the Qur'an
  • Religious Democracy
  1. *قرآن کریم.

    1. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (۱۳۶۴)، النجاة، به کوشش محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، مرتضوی.
    2. جولیوس و کولب، ویلیام؛ (1376)، فرهنگ علوم اجتماعی، مازیار کیا و دیگران، تهران: مازیار.
    3. ابن عاشور، محمد بن طاهر، (بی‌تا)، التحریر و التنویر، قاهره: بی‌نا.
    4. اندلسی، ابو حیان محمد بن یوسف، (1420 ق)، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق: صدقی محمد جمیل، بیروت، ‌ دار الفکر.
    5. ایزدهی، سید سجاد، (1396)، مشارکت سیاسی در فقه سیاسی شیعه، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
    6. آب نیکی، حسن، (1390)، «جهانی‌شدن و چالش مشارکت سیاسی در جمهوری اسلامی ایران»، پژوهش سیاست نظری (پژوهش علوم سیاسی)، جدید (10)، 109-131.
    7. آقا بخشی، علی، (1375)، فرهنگ علوم سیاسی، تهران، مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.
    8. بلاغی، سید عبدالحجت، (1386 ق)، حجۀ التفاسیر و بلاغ الاکسیر، قم، حکمت.
    9. بیضاوی، عبدالله بن عمر، (1418 ق)، أنوار التنزیل و أسرار التأویل،‌ تحقیق: محمد عبدالرحمن المرعشلی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
    10. پای، لوسین، (1370)، «فرهنگ سیاسی و توسعه سیاسی»، ترجمه مجید محمدی، نامه فرهنگ، شماره 5 و 6، سال دوم. نامه فرهنگ پاییز و زمستان. 37 تا 47.
    11. تفتازانی، مسعود، (بی‌تا)، المطول، قم، مکتبة الداوری.
    12. جلیلی، سید هدایت، (1372)، روش‌شناسی تفاسیر موضوعی قرآن، تهران، انتشارات کویر.
    13. حکیم، سید محمدباقر، (1378)، علوم قرآنی، ترجمة محمد لسانی فشارکی، تهران، تبیان.
    14. خطیب قزوینی، محمد، (۱۴۰۵ ق/۱۹۸۵ م)، الایضاح فی علوم البلاغه، بیروت، بی‌نا.
    15. خلوصی، محمدحسین، (1395)، شاخص مشارکت سیاسی در الگوی پیشرفت اسلامی، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
    16. راش، مایکل، (1383)، جامعه و سیاست، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، سمت.
    17. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1404 ق)، المفردات فی غریب القرآن، بی‌جا، دفتر نشر.
    18. رحمانی، ناصر علی، (1394)، راهکارهای فقه سیاسی شیعه برای گسترش مشارکت سیاسی، قم، نشر المصطفی.
    19. سبحانی، جعفر، (1427)، مفاهیم القرآن، قم، مؤسسه امام صادق (ع).
    20. سمرقندی، نصر بن محمد بن احمد، (بی‌تا)، بحرالعلوم، قاهره: الازهر.
    21. سید باقری، سید کاظم، (۱۳۹۷)، «حق مشارکت شهروندان و آزادی سیاسی با تأکید بر قرآن کریم»، پژوهش‌های سیاست اسلامی، سال ششم، شمارۀ چهاردهم، 41-65.
    22. صادقی تهرانی، محمد، (1365)، الفرقان فی تفسیر القرآن با القرآن، قم، انتشارات فرهنگ اسلامی.
    23. صدر، سید محمدباقر، (1399 ق)، المدرسة القرآنیه، نجف: بی‌نا.
    24. طباطبایی، سید محمدحسین، (بی‌تا)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، انتشارات جامعه مدرسین.
    25. طریحی، فخر الدین، (1416 ق)، مجمع البحرین، تحقیق: سید احمد حسینی، تهران، کتاب‌فروشی مرتضوی، چاپ سوم. ‌
    26. طنطاوی، سید محمد، (بی‌تا)، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، قاهره: بی‌نا.
    27. طیب، سید عبدالحسین، (1378)، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات اسلام.
    28. عاملی، ابراهیم، (1360)، تفسیر عاملی، تهران، صدوق.
    29. عبدالستار، فتح‌الله، (1418 ق)، المدخل فی التفسیر الموضوعی، چاپ سوم، قاهره، دارالتوزیع، نشر الاسلامیه.
    30. علیخانی، علی‌اکبر، (1377)، مشارکت سیاسی، تهران، سفیر.
    31. فضل‌الله، سید محمدحسین، (1419 ق)، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک.
    32. فیرحی، داود، (1377)، «مفهوم مشارکت سیاسی» فصلنامه علوم سیاسی، سال اول، شماره اول. 36 تا 70.
    33. قاضی‌زاده، کاظم، (1386)، سیاست و حکومت در قرآن، چاپ سوم، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
    34. قرشی، سید علی‌اکبر، (1377) تفسیر احسن الحدیث، تهران، بعثت.
    35. قرشی، سید علی‌اکبر، (1371)، قاموس قرآن، چاپ ششم، ‌تهران، دار الکتب الإسلامیة.
    36. مدرسی، سید محمدتقی، (1419 ق) من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین.
    37. مرویان، محمود، (1387)، «روش‌شناسی تفسیر موضوعی از منظر آیت‌الله معرفت در معرفت قرآنی: یادنگار آیت‌الله محمدهادی معرفت (رحمة الله علیه)»، زیر نظرگروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه به کوشش: نصیری، علی؛ تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    38. مصطفوی، حسن، (1360)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
    39. مصفّا، نسرین، (1375)، مشارکت سیاسی زنان در ایران، تهران، وزارت امور خارجه.
    40. مکارم شیرازی، ناصر، (1374)، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
    41. مکارم شیرازی، ناصر، (1386)، پیام قرآن، چاپ نهم، تهران، دار الکتب الاسلامیه.
    42. منتظری، حسین‌علی، (۱۴۰۸ ق)، دراسات فی ولایةالفقیه و فقه الدولة الاسلامیه، قم، المرکز العالمی للداراسات الاسلامیه ودارالفکر.
    43. نجفی خمینی، محمدجواد، (1398 ق)، تفسیر آسان، تهران، اسلامیه.
    44. یزدانی، حسینعلی، (1397)، «مشارکت سیاسی در آرمان‌شهر اسلامی از منظر قرآن و روایات»، مجله معارف اسلامی و علوم سیاسی، دوره 2، شماره 16، 48-73.
    45. Esposito,john, (1987),islam and poliotics,syracuse university press,second.