سیرتطور دین در جامعه؛ مطالعه مقایسه‌ای اندیشه علامه طباطبایی در المیزان و دورکیم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان

1 استاد یار گروه علوم اجتماعی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

2 استادیار گروه فلسفه اسلامی، جامعه المصطفی العالمیه، قم، ایران

چکیده

اولین دین توحیدی با آمدن اولین مخلوق به زمین نازل شد؛ اما در گذر زمان، تغییرات و پیشرفت‌هایی در لایه‌های درونی و بیرونی این دین به وجود آمده است. بررسی نقطه محوری این تغییرات، مسئله قابل‌توجهی است که آن را در میزان دخالت جوامع در این مسئله که درنتیجه آن تفسیرهای زمینی از دین ارائه گردید، جستجو کرد یا این نقطه محوری را باید جای دیگری دانست تا جوهره و هویت دین را تنزل ندهیم. این مقاله که بخشی از آن به‌صورت توصیفی است، به تبیین دیدگاه دورکیم در خصوص مسئله سیر تطور دین پرداخته است و در بخش دیگر که با روش تحلیلی و انتقاداتی است، باهدف فهم دیدگاه علامه طباطبایی (ره) در خصوص سیر تطور دین است تا با عرضه دیدگاه اجتماعی دورکیم در خصوص منشأ و خاستگاه دین بر دیدگاه ایشان، اشکالات و انتقادات وارد بر دیدگاه دورکیم از نظرگاه مرحوم علامه را به دست آورد. برخلاف نظر دورکیم که دین را حسب اقتضائات روز بشر تعریف کرده است، تغییرات آن را هم در حوزه ماهیت دین می‌داند؛ اما از نگاه مرحوم علامه طباطبایی، اساس دین از زمان حضرت آدم تا آخرین دین یکسان است. محتوای تمام ادیان توحید است و به اقتضاء مکان و زمان، فهم انسان‌ها، شرایع اجتماعی، مناسبات سیاسی و ...، محتوای این دین واحد آسمانی، رقیق و غلیظ ارائه‌شده است. به عبارتی شریعت‌ها متفاوت بوده‌اند، اما دین مسئله‌ای ثابت است. اسلام جامع تمام شرایع گذشته است که با خصوصیت جامعیت، اهداف تمام شرایع گذشته را محقق کرده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Evolution of Religion in Society; a Comparative Study between the Opinions of Allamah Tabatabaei in Al-Mizan and Durkheim

نویسندگان [English]

  • Mohammad Soltanieh 1
  • reza azarian 2
1 Assistant Professor, Department of Social Sciences, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
2 Islamic Philosophy, Al-Mustafa Al-Alamiya Society, Qom, Iran
چکیده [English]

The first monotheistic religion has descended to [the people of] the earth with the landing of the first human being on it. But over time, changes and developments occurred in the internal and external layers of this religion. Studying the central point of these changes is an important issue that should be looked for in terms of the extent of societies’ involvement in this issue, as a result of which earthly interpretations of religion were presented, or it can be looked for elsewhere to avoid degrading the essence and identity of religion.
This article, part of which is descriptive, explains Durkheim’s point of view on the issue of the evolution of religion, and in the other part, which is analytical and critical, aims to understand the view of Allama Tabatabai (RA) on the evolution of religion, in order to present Durkheim's social point of view regarding the origin and development of religion to Allama’s perspective, and to examine the problems and criticisms directed at Durkheim by him.
It has been reached that, contrary to Durkheim's opinion, who defined religion according to contemporary requirements of mankind, and viewed these changes as being in the field of the essence of religion; Allamah Tabatabai belives that the basis of religion is the same from the time of the Prophet Adam until the emergence of Islam as the last heavenly religion. The content of all heavenly religions is monotheism, but it has manifested itself in different forms, whether it was strict or lenient, according to the requirements of time and place, people’s understanding, social norms, political relations, etc.; In other words, the laws have been differed, but the religion was one fixed religion. Islam is comprehensive of all the past shar'ias, and has achieved all of their goals through its comprehensiveness.
.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Historical Course
  • Evolution of Religion
  • Society
  • Sociology of Religion
  • Durkheim
  • Allamah Tabatabaei (RA)
  1. *قرآن کریم.

    1. ابن فارس، احمد، (1404 ق)، معجم مقاییس اللغة، قم، مکتب الاعلام الاسلامی.
    2. ابوزید، نصر حامد، (200 م)، مفهوم النص، دراسة فی علوم القرآن، بیروت، المرکز الثقافی العربی.
    3. اسمیت، آدام، (1357)، ثروت ملل، ترجمه سیروس ابراهیم‌زاده، تهران، انتشارات پیام.
    4. اقبال لاهوری، محمد، (1372)، احیاء فکر دینی در اسلام، ترجمه احد آرام، تهران، رسا قلم.
    5. ایازی، سید محمد علی، (1378)، جامعیت قرآن، رشت، چاپ اول، انتشارات کتاب مبین.
    6. ترنر، برایان، (1379)، ماکس وبر و اسلام، ترجمه سعید وصالی، تهران، نشر مرکز.
    7. جعفری، محمد تقی، (1397)، تکاپوی اندیشه‌ها (مجموعه‌ای از مصاحبه‌ها و گفتگوهای شخصیت‌های خارجی با علامه جعفری)، چاپ دوم، قم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    8. جعفری، محمد تقی، (1398)، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، قم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
    9. خشاب، سامیة مصطفی، (1987 م)، علم الاجتماع الاسلامی، قاهره، دار المعارف للطباعة والنشر.
    10. خشاب، سامیة مصطفی، (1993 م)، دراسات فی الاجتماع الدینی؛ الکتاب الاول: علم الاجتماع الدینی، دار المعارف، طبعة ثانیة.
    11. خمینی، روح الله، (1378)، ولایت فقیه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
    12. خمینی، روح الله، (بی‌تا)، کتاب الطهارة، قم، مطبعة الحکمة.
    13. خیری، حسن، (1399)، جامعه پردازی 1، درآمدی بر نظام هنجاری اسلام، قم، مرکز نشر المصطفی.
    14. دورکیم، امیل، (1383)، صور بنیانی حیات دینی، ترجمه باقر پرهام، چاپ سوم، تهران، نشر مرکز.
    15. دورکیم، امیل، (بی‌تا)، قواعد روش جامعه شناسی، ترجمه هوشنگ نایبی، چاپ پنجم، تهران، آگاه.
    16. دهخدا، علی اکبر، (1373)، لغت نامه دهخدا، تهران، روزنه.
    17. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1404 ق)، المفردات فی غرایب القرآن، دفتر نشر الکتاب.
    18. ربانی گلپایگانی، علی، (1376)، کلیات دین شناسی سرچشمه دین، کاربردها، عنصر مشترک ادیان، فصلنامه پیام حوزه، شماره 14.
    19. سروش، عبدالکریم، (1374)، قبض و بسط تئوریک شریعت؛ نظریه تکامل معرفت دینی، چاپ چهارم، صراط.
    20. سروش، عبدالکریم، (1377)، دین و اقلّی و اکثری، کیان، سال هشتم، شماره ۴۱.
    21. صدر، سید محمد باقر، (1379)، الاسلام یقود الحیاة؛ المدرسة الاسلامیة رسالتنا، قم، مرکز الأبحاث و الدراسات التخصصیة للشهید الصدر.
    22. طباطبایی، سید محمد حسین، (1378)، شیعه در اسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
    23. طباطبایی، سید محمد حسین، (1359)، خلاصه تعالیم اسلام، به کوشش داود الهامی، قم، دارالتبلیغ اسلامی.
    24. طباطبایی، سید محمد حسین، (1368)، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران، صدرا.
    25. طباطبایی، سید محمد حسین، (1369)، اسلام و احتیاجات واقعی هر عصر، چاپ چهارم، شیراز، انتشارات محمدی.
    26. طباطبایی، سید محمد حسین، (1374)، ترجمه تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
    27. طباطبایی، سید محمد حسین،(1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی.
    28. طبرسی، فضل بن حسن، (بی‌تا)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی.
    29. عابدی، احمد، (1395)، «تکثرگرایی دینی از دیدگاه قرآن کریم با رویکرد فقهی»، مجله فقه و حقوق معاصر، شماره 2.
    30. علمی، قربان،(1386)، بررسی منشاء دین و دینداری از دیدگاه علامه طباطبایی، فصلنامه فلسفه و کلام اسلامی آینه معرفت، شماره 10، صص 99-116.
    31. فروهی، ناصر و دیگران، (1396)، سیر تطور اصول دین در مکاتب اهل سنت، نشریه پژوهش‌های اعتقادی کلامی، شماره 27، صص 113-134.
    32. فضایی، یوسف، (1384)، بنیان‌های اجتماعی ادیان ابتدایی، تهران، شرکت انتشاراتی پویان فرنگار.
    33. کریشنان، رادا؛ آشوری، داریوش، (1350)، «دین در شرق و غرب»، مجله فرهنگ و زندگی، شماره 7، صص 99-113.
    34. کلانتری، عبدالحسین؛ کلانتری میترا، (1391)، «دینداری در نسل‌های مختلف؛ مطالعه موردی شهرستان ساری»، فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره 1، شماره 2، صص 173-200.
    35. گلپایگانی، علی ربانی، (1373)، جامعیت و کمال دین، چاپ اول، تهران، موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
    36. گیدنز، آنتونی، (1373)، جامعه‌شناسی، ترجمه منصور صبوری، تهران، نشر نی.
    37. محسنی، منوچهر، (1381)، مقدمات جامعه‌شناسی، چاپ هجدهم، تهران، نشر دوران.
    38. مرادی، رامین؛ خان محمدی، احسان، (1399)، «بررسی وضعیت دینداری جوانان و برخی از عوامل مرتبط با آن»، مجله جامعه شناسی کاربردی، سال 31، شماره 77، صص 109-132.
    39. مصباح یزدی، محمدتقی، (1392)، نظریه حقوقی اسلام، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
    40. مطهری، مرتضی، (1392)، جامعه و تاریخ؛ مقدمه‌ای بر جهان بینی اسلامی، تهران، صدرا.
    41. مطهری، مرتضی، (بی‌تا)، وحی و نبوت، تهران، صدرا.
    42. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، (1384)، پیام قرآن، تهران، دارالکتب الاسلامیة.
    43. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1362.
    44. منصوری جمشیدی، فتانه، (1397)، سیر تکامل ادیان از دیدگاه جامعه شناسان غربی و جامعه شناسان و متفکران مسلمان، دومین کنفرانس بین المللی نوآوری و تحقیق در اخلاق وتربیت، مناسبات دین و روانشناسی.
    45. موس، مارسل، (1397)، نظریه عمومی جادو، ترجمۀ حسین ترکمن نژاد، تهران، مرکز.
    46. یوسفی، صفر، (1387)، سیر تحول دین و مذهب در مازندران، نشریه فقه و تاریخ تمدن، دوره 4، شماره 16، صص 167-192.
    47. Durkheim, Émile & Mauss, Marcel (1903), ‘‘De quelques formes primitives de classification. Contribution à l’étude des représentations collectives’’, Année sociologique, vol 6.
    48. https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AF%DB%8C%D9%86#cite_ref-EB2012_12-0.
    49. https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%DB%8C%D9%84%D9%88%DA%A9.