قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

مدل مفهومی سه بُعدی پاسخگویی در سیستم‌های اجتماعی مبتنی بر قرآن و روایات

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
مهدی امیری
استادیار گروه علوم تربیتی و مشاوره، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.22034/arq.2024.216762
چکیده
هدف این پژوهش ارائه مدل سه‌بعدی پاسخگویی در سیستم‌های اجتماعی مبتنی بر قرآن کریم و اعتبار‌یابی آن در دانشگاه‌ها از طریق یک پژوهش ترکیبی چند مطالعه‌ای بود. در بخش اول پژوهش یک چارچوب مفهومی از پاسخگویی در سیستم‌های اجتماعی بر اساس تحلیل محتوای کیفی مقوله‌ای آیات قرآن کریم با استفاده از فرایند چرخه‌ای تحلیل (مشتمل بر چهار مرحله گردآوری اطلاعات، تقلیل احیاگرایانه داده‌ها، سازمان‌دهی و تحلیل اطلاعات و تفسیر و نتیجه‌گیری) استخراج گردید. این چارچوب در سه بُعد مبانی (مشتمل بر حق‌گرایی، عدم تکبر، تقوا، ایمان، اطلاعت الهی، عمل صالح و موازین الهی)، موانع (مشتمل بر کفرورزی، گمراهی، تشکیک، سیئات، فریبکاری و پیمان‌شکنی) و عوامل زمینه‌ساز (مشتمل بر توفیق الهی، پایداری، آرامش، توکل، بصیرت، درستکاری، اعمال حسنه و مسئولیت‌پذیری) شکل گرفت و از طریق فن اعتمادپذیری و روش‌های مرور متخصصان و خودبازبینی با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و بهره‌گیری از مصاحبه نیمه ساختاریافته، اعتبار پذیری این چارچوب توسعه داده‌شده در دانشگاه‌ها به‌عنوان یک سیستم اجتماعی موردبررسی و چارچوب مفهومی تأیید و اعتباریابی شد.
کلیدواژه‌ها
پاپاسخگویی
قرآن
روایات
سیستم اجتماعی
مسئولیت‌پذیری

موضوعات

عنوان مقاله English

A Three-Dimensional Conceptual Model of Accountability in Social Systems Based on the Qur'an and Hadiths

نویسنده English

mahdi amiri
Assistant Professor, Department of Educational Sciences and Counseling, Payam Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

This research aims to present a three-dimensional model of accountability in social systems based on the Holy Qur'an and its validation in universities through a multi-study mixed research. In the first part of the research, a conceptual framework of accountability in social systems was extracted based on a qualitative categorical content analysis of the verses of the Holy Qur'an using a cyclical process of analysis (including four stages of data collection, revivalist data reduction, data organization and analysis, and interpretation and conclusion). This framework has been formed in three dimensions: foundations (including righteousness, non-arrogance, piety, faith, divine knowledge, righteous deeds, and divine scales), obstacles (including disbelief, misguidance, doubt, evil deeds, deceit, and breach of contract), and enabling factors (including divine support, stability, peace, trust, insight, honesty, good deeds, and responsibility). Using the qualitative content analysis method and semi-structured interviews, the validity of this framework developed in universities has been confirmed and validated through the reliability technique and expert review methods and self-review as a social system under study and a conceptual framework.

کلیدواژه‌ها English

Accountability
Qur'an
Hadiths
Social System
Responsibility

  1. قرآن کریم، ترجمه آیت‌الله ناصر مکارم شیرازی، چاپ چهارم، قم: اسوه، 1390.

    1. ابن ابی الحدید. (1387ق). شرح نهج‌البلاغه، ج 15، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    2. ابن بابویه. (13699). کتاب من لایحضره الفقیه (ترجمه و متن)، ترجمة محمدجواد غفاری، صدر بلاغی، علی اکبر غفاری، قم: دارالکتب الاسلامیه.
    3. ابی داوود، سلیمان ابن اشعث. (1420ق). سُنن ابی داود، قاهره: دارالحدیث.
    4. اخوان الصفاء. (1975م). رسایل اخوان الصفاء و خلّان الوفا، بیروت: انتشارات دار صادر.
    5. اصغری، محمود. (1383). «نقش پاسخگویی و تأثیر آن در عدالت اجتماعی»، اندیشه حوزه، شماره 49 و 50، صص 329-313.
    6. الوانی، سید محمد؛ احمدی، کیومرث. (1392). «مفهوم پاسخ‌گویی اجتماعی سازمانی و ضرورت تبیین مؤلفه‌های آن در سازمان‌های دولتی ایران». فصلنامه مدیریت سازمان‌های دولتی. سال اول. شماره 3. صص 16-7.
    7. الوانی، سید محمد؛ دانایی‌فرد، حسن. (1380). «مدیریت عمومی و اعتماد عمومی»، دانش مدیریت، 14: 55، صص 33-26.
    8. ترک‌زاده، جعفر، امیری، مهدی، مرزوقی، رحمت اله، سلمانپور، محمدجواد و جهانی، جعفر. (1399). مبانی دینی پاسخگویی در قرآن کریم: راهبردی برای سیستم‌های اجتماعی- عقلانی. دوفصلنامه عقل و دین. سال 12. شماره 22.. صص 112-91.
    9. تمیمی آمُدی، عبدالواحد بن محمد. (1410ق). غررالحکم و دررالکلم، ج 73. قم: دارالکتب الاسلامی.
    10. حرانی، ابن شعبه. (1382). تحف العقول، ترجمه صادق حسن‌زاده، قم: آل علی (ع).
    11. دشتی، محمد. (1383). نهج البلاغه، چاپ دوم، قم: سبط النبی.
    12. دهخدا، علی اکبر. (1377). لغت‌نامه، چاپ اول، تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
    13. رستمیان، محمدعلی. (1393). «مسئولیت‌پذیری و وظیفه‌شناسی از دیدگاه قرآن و روایات اهل بیت (ع)». پژوهشنامه حکمت اهل بیت (علیهم السلام). سال اول. شماره 2. صص 50-31.
    14. سبزواری. (1417ق). شرح منظومة، ج ۱، به کوشش حسن زاده آملی، تهران: ناب.
    15. شهیدی، سیدجعفر. (1374). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه، تهران: انتشارات علمی- فرهنگی.
    16. علیخانی، علی اکبر. (1384). نحوه پاسخگویی در نظام جمهوری اسلامی، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع)، شماره 26. صص 81-51.
    17. غزالی، محمد. (1386). احیاء علوم الدین، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی، ترجمه مؤید الدین محمد خوارزمی به کوشش حسین خدیو جم، ج 17، چاپ ششم، تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.
    18. فولادی، حفیظ‌الله و شفیعی، عباس.(1397). «پاسخگویی کارگزاران از دیدگاه امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نهج‌البلاغه»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه. سال هفدهم. شماره 57. صص 206- 191.
    19. فیض الاسلام اصفهانی، علینقی. (1351). ترجمه و شرح نهج‌البلاغه. چاپ افست. تهران: سازمان چاپ و انتشارات فقیه.
    20. قلی‌پور، رحمت الله.(1383). «تحلیل و امکان سنجی الگوی حکمرانی خوب در ایران با تأکید بر نقش دولت»، دانش مدیریت. شماره 67. صص 111-85.
    21. محمّدی ری شهری، محمد. (1390). دانشنامه قرآن و حدیث، قم: دارالحدیث.
    22. محمّدی ری‌شهری، محمد. (1396). میزان الحکمه، قم: چاپ و نشر دارالحدیث.
    23. مفید، محمدبن نعمان. (1414ق). الامالی، بیروت: دارالمفید.
    24. مقیمی، سیدمحمد.(1395). «اصل مسئولیت و پاسخگویی»، سخن سردبیر، فصلنامه علمی- پژوهشی مدیریت اسلامی، سال 24. شماره 4. صص 9-5.
    25. مولانا جلال‌الدّین محمّد (مشهور به مولوی).(1378). مثنوی معنوی بر اساس نسخه تصحیح شده رینولد نیکلسون، با مقدّمه استاد بدیع‌الزمان فروزانفر. تهران: انتشارات امیر مستعان.
    26. میرسپاسی، ناصر و باقرزاده، محمدرضا.(1385). «آسیب‌شناسی نظام پاسخگویی در سازمان‌های دولتی»، فصلنامه پژوهشگر. سال سوم. شماره 2/7. صص 14-1.
    27. نبوی، سیدعباس.(1383). «کالبدشکافی نظری و کاربردی رویکردهای پاسخ گویی در نظام ولایی». اندیشه حوزه، شماره 49 و 50. صص 172-154.
    28. نیشابوری، مسلم بن حجاج.(1412ق). صحیح مسلم، مصر: دارالحدیث.
    29. هاتف اصفهانی، الف (سید احمد حسینی).(1385). دیوان اشعار، نسخه تصحیح‌شده‌ی وحید دستگردی. تهران: نگاه.
    30. Agyemang, G. Awumbila, M. Unerman, J. & O‟Dwyer, B. (2009). NGO Accountability and Aid Delivery. Research Report 110 ACCA.
    31. Ahmad, Khaliq. (2002). "Islamic Ethics in a Changing Environment for Managers", in AbulHasan M. Sadeq (ed.). (2002). Ethics in Business and Management: Islamic and Mainstream Approaches. London: Asean Academic Press, 1-31.
    32. Aribi, Zakaria Ali & GAO, Simon. (2010). Corporate social responsibility disclosure A comparison between Islamic and conventional financial institutions, Journal of Financial Reporting and Accounting, Vol. 8 No. 2, 72-91.
    33. Arsad, Syahiza, Said, Roshima, Yusoff, Haslinda, Haji-Othman, Yusuf & Ahmad, Rahayati. (2014). The Relationship between Islamic Corporate Social Responsibility and Firm’s Performance: Empirical Evidence from Shari’ah Compliant Companies, European Journal of Business and Management, Vol.6, No.36. pp. 160-174.
    34. Aucion, P; Heintzman, R. (2000). The dialectics of accountability for performance in public management reform. Lnt Rev Adm Sci. 66: 45-55.
    35. Basri, Hasan and Abdul Khalid, Siti Nabiha. (2012). Examining Accounting And Accountability Issues In Religious Context: Insights From Literature, Aceh International Journal of Social Sciences, 1 (1): 27 – 35.
    36. Basri, Hasan Siti Nabiha, A. K and Shabri Abd. Majid, M. (2016). Ccounting and Accountability in Religious Organizations: An Islamic Contemporary Scholars’ Perspective, Gadjah Mada International Journal of Business, Vol. 18, No. 2 (May-August 2016): 207-230.
    37. Bergsteiner, H. & Avery, G. C. (2008). A generic multiple constituency matrix: Accountability in private prisons. Journal of Public Administration Research and Theory, 19, 631–660.
    38. Carlisle, Ysanne & McMillan, Elizabeth. (2006). Innovation in organizations from a complex adaptive Systems perspective, E: CO, Vol. 8 No. 1.pp. 2-9.
    39. Chapra, M. Umar. (1992). Islam and the Economic Challenge. Leicester: The Islamic Foundation.
    40. Dubnick, M. J. (2005). Accountability and the promise of performance: In search of mechanisms. Public Performance and Management Review, 28 (3), 376–417.
    41. Dusuki, A.W. (2008). What Does Islam Say about Corporate Social Responsibility? Review of Islamic Economics, Vol.12, No. 1.5-28.
    42. Ebrahim, A. & Weisband, E. (Eds). (2007). Global accountabilities: Participation, pluralism, public ethics. New York, NY: Cambridge University Press.
    43. Ebrahim, A.(2010). The many faces of nonprofit accountability. The Jossey-Bass Handbook of Nonprofit Leadership and Management, 101-121.
    44. Elasrag, Hussein. (2015). Corporate social responsibility in Islam, Online at http://mpra.ub.uni-muenchen.de/63670/ MPRA Paper No. 63670, posted 16. April 2015, 14:32 UTC.
    45. Farook, S. (2007). On corporate social responsibility of Islamic financial institutions. Islamic Economic Studies, 15(1), 3146.
    46. Hameed, Shahul. (2007). “Alternative Disclosure & Performance Measures for Islamic Banks, International Islamic University Malaysia”,www.iiu.edu.my/iaw/students%20term%20papers_files/alternative__accounting__performan ce_measures_for_islamic_banks.htm.
    47. Haniffa, R.M. and Cooke, T. (2001). Corporate Social Reporting in Malaysia: Impact of Culture and Corporate Governance Structure, Discussion Paper in Accounting and Finance, University of Exeter, Exeter.
    48. Iqbal, Zamir and Mirakhor, Abbas. (2003). Stakeholders Model of Governance in Islamic Economic System. Paper Presented at the Fifth International Conference on Islamic Economics and Finance: Sustainable Development and Islamic Finance in Muslim Countries, Bahrain. 43-63.
    49. Jacobs, A. & Wilford, R. (2007). Putting new approaches to NGO accountability into action. In Paper for the Development’s Futures Conference. Galway: National University of Ireland.
    50. Kamaruddin, Muhammad Iqmal Hisham & Auzair, Sofiah Md. (2019). Integrated Islamic Financial Accountability Model For IslamicSocial Enterprise (ISE), The Journal of Muamalat and Islamic Finance Research, Vol. 16, No. 1, June 2019, Pp. 17-36.
    51. Lee, J. (2004). NGO accountability: Rights and responsibilities. Geneva, Switzerland.
    52. Leen, M. (2006). NGO accountability: Issues, lessons and challenges for Dóchas and its members. Dóchas: Dublin.
    53. Maali, B. Casson, P. and Napier, C.(2006). ‘Social reporting by Islamic banks’, Abacus,Vol. 42, No. 2, pp.266–289.
    54. Maali, Bassam and Napier, Christopher. (2007). “Twenty Five Years of Islamic Accounting Research: A Silver Jubilee Review”, Paper Presented at the 5th Asia Pacific Interdisciplinary Perspectives on Accounting Conference, Australia, Auckland.
    55. Maali, Bassam, Casson, Peter and Napier, Cristopher. (2003). “Social Reporting by Islamic Bank”, Discussion Paper in Accounting and Finance, University of Southampton, http://www.management.soton.ac.uk/research/publications/ documents/AF03-13.PDF.
    56. Majallah-al-Ahkam.(2001). Majallah AI-AhkamAI-'Adlijyah (The Mejelle: A Complete Code onIslamic CivilLaw). Translated by C. R. Tyer; D. G. Dementriades and Ismail Haqqi Effendi. Kuala Lumpur: The Other Press.
    57. Mohamed, Hussain Etbiga.(2017). Accountability practices in Islamic charities in Scotland A critical and postmodern perspective, PhD thesis of Philosophy, Heriot-Watt University School of Social Sciences.
    58. Mulgan, R. (2003). Holding power to account: Accountability in modern democracies. Basingstoke: Plegrave.
    59. Najam, A. (1996). NGO accountability: A conceptual framework. Development Policy Review, 14(4), 339-354.
    60. Nyazee, Imran Ahsan Khan. (2000). Islamic Jurisprudence (UsulAI-Fiqh). Islamabad: Islamic Research Institute Press.
    61. O‟Dwyer, B. & Unerman, J. (2007). From functional to social accountability: Transforming the accountability relationship between funders and non-governmental development organisations. Accounting, Auditing & Accountability Journal, 20(3), 446-471.
    62. Pollitt, C. & Hupe, P. (2011). Talking about Government the role of magic concepts. Public Management Review , 13 (5), 641– 658.
    63. Rice, G. (1999). “Islamic ethics and the implications for business”, Journal for Business Ethics, Vol. 18 No. 4, pp. 345-58.
    64. Sardar, Ziauddin. (2003). Islam, Postmodernism and OtherFutures: A Ziauddin Sardar Reader. Edited by Gail Boxwell. London: Pluto Press.
    65. Sulaiman, M. (2005). “Islamic Corporate Reporting, Between the Desirable and the Desired, First edition, Malaysia, International Islamic University Malaysia, Research Centre.
    66. Usman Riaz Mir, Syeda Mahnaz Hassan, Syed Salman Hassan. (2016). "Islamic Perspective of Corporate Social Responsibility", Al-Adwa, 46, 31.pp. 77-90.
    67. Wan Jusoh, Wan Noor Hazlina, Ibrahim, Uzaimah & Mohd Napiah, Mohammad Deen. (2014). Corporate Social Responsibility of Islamic Banks: A Literature Review and Direction for Future Research, Journal of Applied Environmental and Biological Sciences. 4(12)57-61.

  • تاریخ دریافت 15 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 09 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 02 بهمن 1403