قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

مبانی تفسیر اجتماعی از جزء نگری تا سیستم گرایی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه قرآن و مطالعات اجتماعی، پژوهشکده اسلام تمدنی، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مشهد، ایران
چکیده
بررسی مبانی خاص تفسر اجتماعی نشان می‌دهد که مفسران اجتماعی هنگام بحث از هر مبنا، بیشتر بر همان مبنا متمرکزشده، کمتر به ارتباط میان مبانی پرداخته‌اند. نیز به انواع مبانی و تفاوت مبانی با یکدیگر و به دنبال آن، تقدم و تأخر مبانی چندان توجهی نداشته‌اند و به همین خاطر از تأثیر و تأثر مبانی بر یکدیگر تقریباً سخنی به میان نیامده است. در این مقاله سعی شده است ضمن گزارش کوتاهی از مبانی خاص تفسیر اجتماعی، نقص‌های نگاه جزءنگرانه به مبانی تفسیر اجتماعی برجسته گردد و دستاوردها و فواید نگاه سیستمی به مبانی تفسیر اجتماعی نشان داده شود. سؤال اصلی این است که نگاه سیستمی به مبانی تفسیر اجتماعی، چه تأثیری در تکمیل مبانی تفسیر اجتماعی و به دنبال آن برداشت‌های مفسران اجتماعی دارد؟ هدف از این پژوهش نیز، نقد نگاه‌جزءنگرانه به مبانی تفسیر اجتماعی و تبیین نگاه سیستمی به مبانی تفسیر اجتماعی است. روش به‌کاررفته در این مقاله، تحلیلی- تطبیقی است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد نگاه جزءنگرانه دچار ضعف استدلالی و کاهش کارکرد مبانی شده است؛ درحالی‌که نگاه کل‌نگر و سیستمی، افزایش کارکرد مبانی، تقویت استدلالی مبانی، تعریف دقیق مبانی، تکثر دیدگاه‌های تفسیری و تقدم و تأخر هدفمند مبانی را به دنبال داشته است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Foundations of Social Interpretation: From Fragmentary to Systematic View

نویسنده English

Sayyed Mostafa Ahmadzadeh
Associate Professor, Department of Quran and Social Studies, Institute of Civilized Islam, Institute of Islamic Sciences and Culture, Mashhad, Iran
چکیده English

One of the Quranic interpretation types is social interpretation.  A study of the foundations of social interpretation reveals that social interpreters, when discussing each foundation, have focused more on one foundation in particular without noticing its connection to other foundations. They also neglected the types and differences of foundations, and thus to the precedence and delay of each of them. Therefore, almost nothing was mentioned about the influence of these foundations and their impact on each other. In this article, an attempt has been made to highlight the shortcomings of the fragmentary and partial view of the bases of social interpretation, while briefly reporting on the foundations of social interpretation, and to show the advantages of a systemic and holistic view of the foundations of social interpretation. The main question is what effect does a systemic view of the bases of social interpretation have on completing the foundations of social interpretation and, consequently, the perceptions of social interpreters? The purpose of this study is also to criticize the fragmentary view of the bases of social interpretation and to explain a systemic view of the bases of social interpretation. The method used in this article is analytical-comparative. The results of the research show that the fragmentary view has suffered from argumentative weakness and a decrease in the function of the foundations; while the holistic and systemic view has led to an increase in the function of the foundations, their argumentative strengthening, a precise definition of them and finally a plurality of interpretive perspectives, and the purposeful precedence and delay of the foundations.

کلیدواژه‌ها English

Foundations of Social Interpretation
Fragmentary View
Systematic View
ابن عاشور، محمد طاهر. (1420 ق). التحریر و التنویر. بیروت: موسسه التاریخ العربی.
احمدزاده، سید مصطفی. (۱۴۰۳ الف). مبانی تفسیر اجتماعی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
احمدزاده، سید مصطفی. (۱۴۰۳ ب). تفسیر آیۀ و اعدوا لهم ما استطعتم من قوه، سیاست متعالیه، مقالات آماده انتشار.
اسعدی، محمد. (۱۳۹۷). جریان شناسی تفسیر اجتماعی عقلی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
ایازی، سید محمدعلی. (۱۳۷۶). قرآن و تفسیر عصری. قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
بهجت‌پور، عبدالکریم. (۱۳۹۲). تفسیر تنزیلی به ترتیب نزول: مبانی، اصول، قواعد و فواید. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
پاکتچی، احمد. (۱۳۸۹). روش تحقیق با تکیه‌بر قرآن و حدیث. تهران: دانشگاه امام صادق (علیه‌السلام).
جکسون، مایکل سی. (۱۳۹۵). تفکر سیستمی کل‌گرایی خلاق برای مدیران. ترجمه تقی ناصر شریعتی. تهران: انتشارات سازمان مدیریت صنعتی.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۷۹). فطرت در قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۸۷). جامعه در قرآن. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1393). تسنیم: تفسیر قرآن کریم. قم: نشر اسراء.
الحسینی الزبیدی، سید مرتضی. (۱۴۱۴ ق). تاج العروس فی شرح القاموس. بیروت: دارالفکر.
حسینی میرصفی، فاطمه. (۱۳۹۲). گرایش اجتماعی در تفاسیر معاصر قرآن کریم. تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل.
دهخدا، علی اکبر. (۱۳۷۳). لغت نامه دهخدا. زیر نظر محمد معین و سید جعفر شهیدی. تهران: دانشگاه تهران.
الرشید رضا، محمد. (۱۴۲۸ ق.). المنار. قاهره: دار النشر للجامعات.
رضایی اصفهانی، محمد علی. (۱۳۹۰). منطق تفسیر قرآن. قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی.
الزحیلی، وهبه. (1411 ق). التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج. دمشق: دارالفکر.
سوزنچی، حسین. (۱۳۸۵). اصالت فرد، جامعه یا هردو (بررسی تطبیقی آرای استاد مطهری و استاد مصباح یزدی). مجله قبسات.  دوره 11. شماره 42. صص41-60.
صادقی تهرانی، محمد. (1406 ق). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه. قم: فرهنگ اسلامی.
الصدر، السید محمد باقر. (۱۴۰۰ ق.). المدرسه القرآنیه. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
صدر، سید محمد باقر. (۱۳۹۵). پژوهش‌های قرآنی. ترجمه: سید جلال میر آقایی. قم: پژوهشگاه شهید صدر.
صدیق اورعی، غلامرضا. (۱۳۹۷). مبانی جامعه‌شناسی: مفاهیم و گزاره‌های پایه. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
طباطبایی، سید محمدحسین. (۱۳۸۰). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فاکر میبدی، محمد. (۱۳۹۳). مبانی تفسیر روایی. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
فضل الله، سیدمحمدحسین. (۱۴۱۹ ق). من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک للطباعه و النشر.
فلاح پور، مجید. (۱۳۸۹). مبانی، اصول و روش تفسیری ملاصدرا. تهران: حکمت.
قاضی‌زاده، کاظم؛ ناظمی، روح الله. (۱۳۸۸). مبانی و شاخصه‌های تفسیر اجتماعی قرآن کریم. فصلنامه تحقیقات علوم قرآن و حدیث. سال 6. شماره 11. صص ۲۴- ۵.
قنبرپور، معصومه. (1394). مبانی نظام اجتماعی بر اساس تفسیر المیزان. رساله دکتری. دانشکده علوم حدیث.
مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۷۸). جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
مطهری، مرتضی. (۱۳۷۳). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. تهران: نشر صدرا.
معرفت، محمدهادی. (۱۳۹۱). التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب. مشهد: الجامعه الرضویه للعلوم الاسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. تهران: درالکتب الاسلامیه.
مؤدب، سید رضا؛ روحانی‌زاده، مجتبی. (۱۳۹۲). مبانی تفسیر اجتماعی قرآن کریم. دوفصلنامه قرآن و علم. شماره 22. صص 78- 57.

  • تاریخ دریافت 09 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 14 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش 07 خرداد 1404