قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

موانع فردی و اجتماعی نیکوکاری از دیدگاه قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
دانشیار گروه فلسفه و کلام ،دانشکده الهیات،دانشگاه میبد،میبد،ایران.
چکیده
شیوة حل مسائل اجتماعی و عمومی یکی از موضوعات اولویت‌دار در حوزه‌ی پژوهش‌های کاربردی است. نیکوکاری از جمله مفاهیم ارزشمندی محسوب می‌شود که در آموزه‌های دینی، به‌ویژه در قرآن کریم، مورد توجه و سفارش قرار گرفته است. به صراحت قرآن کریم، مؤمنان واقعی کسانی هستند که همواره می‌کوشند خود را به صفات احسان و نیکوکاری آراسته سازند. نیکوکاری که انجام یک فعل خیر است، مصادیق بسیار گسترده‌ای دارد و در منابع اسلامی از آن با عنوان «احسان» یادشده است. نمونه‌هایی از این مصادیق شامل کمک‌های مالی و مادی و همچنین ساخت بناهای عمومی و عام‌المنفعه است؛ ازاین‌رو مفهوم نیکوکاری کارکردهای فراوانی در زمینه‌های فردی، اجتماعی، فرهنگی و معنوی دارد. بااین‌حال، همواره مسائلی وجود دارند که مانع انجام کار خیر می‌شوند. این عوامل بازدارنده گاه جنبة فردی و گاه جنبه‌ی اجتماعی دارند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در آموزه‌های دینی به‌ویژه قرآن کریم، عواملی مانند بخل، تکبر و فرومایگی به‌عنوان موانع فردی نیکوکاری معرفی‌شده‌اند و عواملی مانند تعریف نادرست نیکوکاری، عدم وجود فرهنگ اعتماد در بین افراد و نهاده‌ای جامعه، اختلافات و تفرقه‌های اجتماعی و دینی به‌عنوان موانع اجتماعی معرفی‌شده‌اند. در مقاله‌ی حاضر این مسئله به‌عنوان یک پرسش اساسی، با استناد به قرآن کریم مورد کاوش قرارگرفته است. پژوهش پیش رو با بررسی منابع کتابخانه‌ای و به روش توصیفی-تحلیلی انجام‌شده و هدف آن، بررسی موانع اجتماعی و فردی نیکوکاری از دیدگاه قرآن است
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Individual and Social Impediments to Benevolence from the Perspective of the Holy Qur’an

نویسنده English

shahaboaldin vahidi mehrjardi
Associate Professor, Department of Philosophy and Theology, Faculty of Theology, Meybod University, Meybod, Iran.
چکیده English

The manner of addressing social and public issues is among the priority topics in the field of applied research. Benevolence is one of the esteemed concepts that, within religious teachings—particularly in the Holy Qur’an—has been emphasized and enjoined. According to the explicit statements of the Holy Qur’an, true believers are those who constantly strive to adorn themselves with the qualities of benevolence and righteousness. Benevolence, understood as the performance of virtuous deeds, encompasses a wide range of manifestations, and in Islamic sources it is referred to as iḥsān. Examples of such instances include financial and material assistance as well as the construction of public and charitable institutions. Thus, the concept of benevolence has extensive functions in individual, social, cultural, and spiritual domains. Nevertheless, there are always factors that hinder the performance of virtuous acts. These deterrent factors sometimes assume an individual aspect and at other times a social one. The findings of the study indicate that in religious teachings—particularly in the Holy Qur’an—factors such as miserliness, arrogance, and baseness are identified as individual obstacles to benevolence. Likewise, factors such as the misdefinition of benevolence, the absence of a culture of trust among individuals and within social institutions, as well as social and religious disputes and divisions, are identified as societal obstacles. In the present article, this issue is examined as a fundamental question with reference to the Qur’an. The study has been conducted through library sources and by employing a descriptive-analytical method, with the aim of examining the individual and social obstacles to benevolence from the perspective of the Qur’an.

کلیدواژه‌ها English

Benevolence؛ Iḥsān؛ Righteous Deed؛ Qur&rsquo
an؛ Individual Impediments؛ Social Impediments
*قرآن کریم. ترجمه محمدمهدی فولادوند.
*نهج‌البلاغه. (1379). تدوین سید رضی. ترجمه محمد دشتی. قم: نشر مشهور.
*صحیفۀ کاملۀ سجادیه. (1385). ترجمه و نگارش: جواد فاضل. چاپ هجدهم. تهران: امیرکبیر.
ابن عاشور، محمدبن طاهر. (1420ق). التحریر والتنویر. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
ابن منظور، محمد بن مکرم. (1408 ق). لسان العرب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
احمدزاده، سیدمصطفی. (1404). «مبانی تفسیر اجتماعی از جزء نگری تا سیستم‌گرایی». قرآن و علوم اجتماعی. 5(1). صص 118-145. Doi: 10.22034/arq.2025.221891
احمدی، محمّدنبی؛ پوررحیم، عطاء. (1399). «شرح و تفسیر احسان و نیکوکاری از منظر قرآن و روایات». سومین همایش ملی خیر ماندگار. صص 1-20.
احمدی، یعقوب. (1385). «سرمایه اجتماعی، جامعه مدنی و دموکراسی». مجله اطلاعات سیاسی- اقتصادی. شماره 225 و 226. صص 232-245.
اسدی، علی. (1389). «سیمای مهر: مفهوم شناسی و مصادیق احسان در قرآن». مجله معرفت اخلاقی. سال اول. شماره چهارم. صص 95-114
اکبرنژاد، مهدی؛ دالوند، فاطمه؛ حسنوندی، محسن. (1392). «کنکاشی پیرامون موانع توسعه فرهنگ دینی با تکیه بر قرآن و حدیث». نشریه مهندسی فرهنگی. سال هشتم. شماره 76. صص 10-23.
پانتام، رابرت و دیگران. (1384). سرمایه اجتماعی: اعتماد، دموکراسی و توسعه. ترجمه افشین خاکباز و حسین پویان، به کوشش: کیان تاجبخش. تهران: نشر شیرازه.
جعفری، یعقوب. (بی‌تا). تفسیر کوثر. هجرت: قم.
حسین زاده، مریم.(1397). «روش ها و مدلهای احسان و نیکوکاری در قرآن». دومین همایش ملی خیر ماندگار. صص 1-8.
حسینی واسطی زبیدی، محمد بن محمد. (1385 ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالهدایه.
خوانساری، آقا جمال الدین. (1366). شرح غرر الحکم. تهران: دانشگاه تهران.
دبیریان، پروین. (1401). بررسی مؤلفه‌های معنایی «مددکاری»، «مددجویی» و «نیکوکاری» در قرآن. پایان نامه دوره کارشناسی ارشد. دانشگاه شیراز.
دیلمی، حسن بن محمد. (1424 ق). ارشاد القلوب المنجی من عمل به من الیم العقاب. چاپ دوم. تهران: دارالاسوه للطباعه و النشر.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412 ق). المفردات فی غریب القرآن. تحقیق صفوان عدنان داودی. دمشق و بیروت: نشر دارالعلم الدار الشامیه.
طالقانی، سید محمود. (1362). پرتوی از قرآن. چاپ چهارم. تهران: شرکت سهامی انتشار.
طباطبایی، سید محمد حسین. (1374). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه قم.
طبرسی، فضل بن حسن. (1360). ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ترجمه گروه مترجمان. تحقیق رضا ستوده. تهران: انتشارات فراهانی.
طریحی، فخرالدین محمد. (1375). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
فجری، محمد مهدی.(1393). «احسان و نیکوکاری در قرآن و سنت». نشریه مبلغان، شماره 176.ص 33-39.
فخر رازی، محمدبن عمر. (۱۴۲۰ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دارالاحیا التراث العربی.
محمدی آشنائی، علی. (1386). «جامعه سازی دینی در سیره نبوی». مجله اندیشه تقریب. شماره 10. صص 19-40.
محمدی ری‌شهری، محمد. (1382). خیر و برکت از نگاه قرآن و حدیث. ترجمه جواد محدثی. قم: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث.
 محمدی، حسین و صائمی، داود. (1403). مبانی الهیاتی تربیت اجتماعی از منظر قرآن با تأکید بر آموزه توحید ربوبی. قرآن و علوم اجتماعی. 4(4). صص 10-39. Doi: 10.22034/arq.2024.216759
مدرسی، سید محمد تقی. (1377). تفسیر هدایت. ترجمه مترجمان. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
مرکز فرهنگ و معارف قرآن. (1382). دایرة المعارف قرآن کریم. قم: بوستان کتاب.
مصطفوی، حسن. (1380). تفسیر روشن. تهران: مرکز نشر کتاب.
معین، محمد. (۱۳۸۲). فرهنگ فارسی. تهران: امیرکبیر.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیه.
موسوی، سعیده و فتاحی زاده، فتحیه. (1404). «ارزیابی رویکردهای روانشناختی رفتار جامعه پسند با محوریت آموزه‌های قرآنی». قرآن و علوم اجتماعی. 5(1). صص 146-169. Doi: 10.22034/arq.2025.221895
نراقی، مهدی. (1366). جامع السعادات. ترجمه: سید جلال‌الدین مجتبوی. تهران: حکمت.
نعیم آبادی، غلامعلی. (1385). احسان. تهران: مؤسسه انتشارات امیر کبیر.
ورام، ابن ابی فراس. (بی‌تا). مجموعة ورام (تنبیه الخواطر). قم: نشر مکتبه فقیه.

  • تاریخ دریافت 08 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 18 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 27 مرداد 1404