قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

تحلیل متن شناختی آیات اجتماعی قرآن کریم بر اساس نظریه کنش گفتاری جان سرل

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران (نویسنده مسئول)
2 استادیار گروه زبان و ادبیات عرب، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران
چکیده
آیات اجتماعی قرآن کریم، به‌عنوان بخش مهمی از آموزه‌های وحیانی، نقش بنیادینی در تبیین روابط انسانی، سامان‌دهی جامعه و هدایت رفتارهای جمعی ایفا می‌کنند. اهمیت این آیات، به‌ویژه در عصر حاضر که جوامع با چالش‌های متعددی مواجه‌اند، دوچندان شده است. تحلیل این آیات، نه‌تنها در فهم دقیق‌تر آموزه‌های اجتماعی قرآن، بلکه در ارتقای سطح تعاملات انسانی و تحقق عدالت اجتماعی اهمیت دارد. از سوی دیگر، نظریه کنش گفتاری جان سرل، با تمرکز بر ابعاد کارکردی زبان و نحوه تأثیرگذاری گفتار بر رفتار و مناسبات اجتماعی، بستری نوین برای فهم ژرف‌تر پیام‌های اجتماعی قرآن فراهم می‌آورد. بر این اساس، مقاله حاضر با هدف تحلیل متن‌شناختی ۱۲۰ آیه از آیات اجتماعی قرآن کریم که به‌صورت تصادفی انتخاب‌شده‌اند، تلاش می‌کند تا با رویکردی میان‌رشته‌ای و با تکیه‌بر روش توصیفی ـ تحلیلی، ابعاد مختلف پیام‌های اجتماعی قرآن را از منظر کارکردهای گفتاری بررسی کند. نتایج حاصل از پژوهش حاکی از آن است که آیات اجتماعی، افزون بر ارائه مفاهیم بنیادین اجتماعی با بهره‌گیری از ساختارهای زبانی و کنش‌های گفتاری متنوع، در جهت هدایت، ترغیب، اصلاح و جهت‌دهی رفتارهای فردی و جمعی جامعه عمل می‌کنند. هر یک از این کنش‌های گفتاری در آیات اجتماعی قرآن، با اهداف و کارکردهای خاصی به‌کاررفته است. کنش‌های اظهاری (35.71%) برای بیان حقایق دینی و اعتقادی، تبیین احکام و توصیف وضعیت مؤمنان و کافران به‌کاررفته‌اند و کنش ترغیبی (34.59%) از طریق افعال امری، جملات نهی، هشدارها و استفهام‌های انکاری و توبیخی تجلی‌یافته و مخاطب را به انجام یا ترک عملی خاص دعوت می‌کند. کنش عاطفی (13.16%) در آیاتی که بیانگر احساسات الهی همچون خشم، نفرت، محبت یا همدردی با بندگان است، به چشم می‌خورد و در جهت تأثیرگذاری عمیق‌تر بر مخاطب و برانگیختن احساسات او عمل می‌کند. کنش اعلامی (9.77%) برای توصیف واقعیت‌های الهی و اجتماعی به‌کاررفته و در تبیین حقایق و آموزه‌های اجتماعی نقش دارد. کنش تعهدی (6.77%) نیز در قالب سوگندها، وعده‌ها و تهدیدهای الهی در آیات اجتماعی قرآن، ضمانت و تعهد بر انجام کاری را بیان می‌کند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Cognitive-Textual Approach to the Social Verses of the Qurʾan Based on John Searle’s Speech Act Theory

نویسندگان English

zohreh babaahmadi milani 1
abdolvahid navidi 2
1 Assistant Professor, Department of Qur’an and Hadiht Sciences, Faculty of Theology, shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran. (Corresponding Author)
2 Assistant Professor, Department of Arabic Language and Literature, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
چکیده English

The social verses of the Qurʾan, as a significant part of the revealed teachings, play a foundational role in explaining human relations, organizing society, and guiding collective conduct. The importance of these verses has become all the more evident, particularly in the contemporary age, wherein societies are confronted with multiple challenges. Analyzing such verses is crucial not only for a more precise understanding of the Qurʾan’s social teachings but also for enhancing human interactions and realizing social justice. On the other hand, John Searle’s Speech Act Theory, with its emphasis on the functional dimensions of language and the manner in which speech influences behavior and social relations, provides a novel framework for a deeper comprehension of the Qurʾan’s social messages. Accordingly, this study, to conduct a cognitive-textual analysis of 120 randomly selected social verses of the Qurʾan, endeavors—through an interdisciplinary perspective and employing a descriptive-analytical method—to examine the various dimensions of the Qurʾanic social message from the standpoint of speech act functions. The findings indicate that the social verses, in addition to presenting foundational social concepts through diverse linguistic structures and speech acts, function to guide, exhort, reform, and direct individual and collective behavior. Each of these speech acts in the social verses of the Qurʾan has been employed with specific aims and functions. Assertive acts (35.71%) are utilized for articulating religious and doctrinal truths, explicating rulings, and describing the condition of the believers and the disbelievers. Directive acts (34.59%) are manifested through imperative verbs, prohibitive sentences, warnings, as well as rhetorical and reproachful interrogatives, inviting the audience to perform or abstain from particular actions. Expressive acts (13.16%) appear in verses that convey divine emotions such as anger, aversion, love, or sympathy with the servants, serving to exert a deeper influence upon the audience and stir their emotions. Declarative acts (9.77%) are employed for describing divine and social realities and play a role in explicating social truths and teachings. Commissive acts (6.77%), in the form of oaths, promises, and divine threats in the social verses of the Qurʾan, express the guarantee and commitment to the fulfillment of an action

کلیدواژه‌ها English

Social Verses of the Qurʾan
Cognitive-Textual Analysis
Speech Act Theory
John Searle
*قرآن کریم.
ابن‌عاشور، محمد طاهر. (۱۴۲۰ ق). تفسیر التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (۱۴۱۹ ق). تفسیر القرآن العظیم (ابن کثیر). بیروت: دارالکتب العلمیه.
امین، نصرت‌بیگم. (۱۳۶۱). تفسیر مخزن العرفان در علوم قرآن. تهران: نهضت زنان مسلمان.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (۱۴۱۸ ق). أنوار التنزیل و أسرار التأویل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
ثعالبی، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۸ ق). جواهرالحسان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
چپمن، شیوان. (1384). از فلسفه به زبان‌شناسی. ترجمه حسین صافی. تهران: گام نو.
جوادی آملی عبدالله. (1397). تفسیر موضوعی قرآن کریم. چاپ پنجم. قم: مرکز نشر اسراء.
       حسنوند، صحبت الله. (۱۳۹۸). «تحلیل متن سوره مریم بر اساس نظریه کنش گفتاری با تأکید بر الگوی جان سرل». پژوهش­های ادبی- قرآنی، دوره 7. شماره 2 - شماره پیاپی 26. صص45-65.
     حسینی، معصوم؛ رادمرد، عبدالله. (۱۳۹۴). «تأثیر بافت زمانی- مکانی بر تحلیل کنش گفتار». جستارهای زبانی.  دوره 6. شماره 3. صص65-92.
حوی، سعید. (1424 ق). الاساس فی التفسیر. قاهره: دارالسلام.
خمینی، روح‌الله. (1378). ولایت فقیه، حکومت اسلامی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
دروزه، محمد عزه. (1421 ق). التفسیر الحدیث. بیروت: دار الغرب الاسلامی.
دسترنج، فاطمه؛ ذوالفقاری، محسن. (1399). «تحلیل ساختار سوره شمس بر مبنای نظریه کنش گفتاری جان سرل». فصلنامه پژوهش‌های ادبی ـ قرآنی. دوره ۸. شماره ۲. شماره پیاپی ۳۰. صص ۷۱-۹۴.
رشید رضا، محمد. (1414 ق). تفسیر القرآن الحکیم الشهیر بتفسیر المنار. بیروت: دارالمعرفه.
زحیلی، وهبه. (1411 ق). التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج. دمشق: دارالفکر.
زرقانی، مهدی؛ اخلاقی، الهام. (1391). «تحلیل ژانر شطح بر اساس نظریه کنش گفتار». مجله ادبیات عرفانی زنجان. سال سوم. شماره ۶. صص ۶۲-۸۰.
زمخشری، محمود بن عمر. (1407 ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. بیروت: دارالکتاب العربی.
سرل، جان راجرز. (1385). افعال گفتاری؛ جستاری در فلسفه زبان. ترجمه محمدعلی عبداللهی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
شمس الدینی گورزانگی، مرضیۀ؛ گلی، مهرناز؛ رضوی دوست، غلامرضا. (۱۴۰۰) . «تحلیل متن شناسی سوره زمر بر مبنای نظریه کنش گفتار سرل». مطالعات ادبی متون اسلامی.  دوره 6. شماره 19 - شماره پیاپی 19. صص49-75.
صدیق‌حسن‌خان، محمد صدیق. (1420 ق). فتح البیان فی مقاصد القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
طباطبایی، محمدحسین. (390 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چاپ سوم. تهران: ناصر خسرو.
طبری، محمد بن جریر. (1412 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن (تفسیر طبری). بیروت: دارالمعرفه.
طنطاوی، محمد سید. (1997 م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. قاهره: نهضه مصر.
طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
عقدایی، فاطمه و خاکپور، حسین. (۱۳۹۷). «تحلیل متن شناختی سوره لقمان بر اساس نظریه کنش گفتار سرل». مطالعات ادبی متون اسلامی.  دوره 3. شماره 10. صص9-35.
فان ‌دایک، تئون. (۱۹۹۹ م). علم النص: مدخل متداخل الاختصاصات. ترجمه سعید حسن البحیری. قاهره: دارالقاهره للکتاب.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فضل‌الله، محمد حسین. (1419 ق). من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک.
قرشی بنایی، علی‌اکبر. (1391). احسن الحدیث. قم: نشر نوید اسلام.
قرطبی، محمد بن احمد. (1364). الجامع لأحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا. (1368). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله. (بی‌تا). منهج الصادقین فی إلزام المخالفین. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
کریمی بیرانوند، نادر؛ علی پورعبدلی، شیرمحمد؛ ملکی، یداله. (1403). «تحلیل معنا شناختی قول در قرآن و نقش اقوال مطلوب در ارتباطات اجتماعی». قرآن و علوم اجتماعی. (4)4. صص 40-71 Doi: 10.22034/arq.2025.216760
کوک، گای. (1388). زبان‌شناسی کاربردی. ترجمه مصطفی حسرتی. فریبا غضنفری و عامر قیطوری. کرمانشاه: انتشارات دانشگاه رازی کرمانشاه.
مؤدب، سیدرضا؛ رضایی آدریانی، ابراهیم. (1396). «ضرورت استنباط سبک زندگی از قرآن». پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن. دوره ۶. شماره ۱. شماره پیاپی ۱۱. صص ۱۱۱-۱۲۸.
مدرسی، محمدتقی. (1419 ق). من هدی القرآن. تهران: دار محبی الحسین.
مراغی، احمد مصطفی. (بی‌تا). تفسیر المراغی. بیروت: دارالفکر.
مغنیه، محمد جواد. (1425 ق). التفسیر المبین. قم: دارالکتاب الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مطوری، حسین. (۱۴۰۰). «تحلیل سوره مرسلات بر پایه نظریه کنش گفتاری تلفیق نظریه‌های آستین و سرل». آموزه‌های تربیتی در قرآن و حدیث. شماره 13. ص201-219.
ملاابراهیمی، عزت؛ سپهر، ابوالفضل. (۱۴۰۱). «کنش گفتاری سرل در گستره کاربردشناسی زبان (مطالعه موردی سوره یاسین)». پژوهشنامه تأویلات قرآنی. دوره ۴ .  شماره ۸ . صص 143-166.
نحله، محمود احمد. (2003 م). آفاق الجدیدة فی البحث اللغوی المعاصر. قاهره: دارالمعرفه.
نقیب، سیدمحمد؛ یوسفی تازه‌کندی، عباس؛ سازجینی، مرتضی. (1395). «مطالعات میان‌رشته‌ای قرآن کریم و تمایز آن با پژوهش‌های تطبیقی و تفسیر علمی». مجله تفسیرپژوهی اثری. دوره ۳. شماره ۵. صص ۲۰۹-۱۷۷.
نورمحمدی، حسن؛ فیروز مهر، محمد مهدی. (1402). «پیامدهای اجتماعی حرام‌خواری در ابعاد اقتصادی و فرهنگی از منظر آموزه‌های قرآن کریم». قرآن و علوم اجتماعی.3(3). صص 55-73.
یول، جورج.(1983م). کاربردشناسی زبان. ترجمه­ی محمد عموزاده و منوچهر توانگر. تهران: سمت.
Searl. John. (1975). Rationality in Action. Cambridge. MA: MIT Press.

  • تاریخ دریافت 03 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 19 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش 27 مرداد 1404