قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

مبانی عفاف در قرآن و روایات با تأکید بر کارکردهای فردی و اجتماعی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اراک ، اراک ، ایران
2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه اراک، اراک ، ایران (نویسنده مسئول)
3 استاد، گروه الهیات، دانشگاه اراک، اراک، ایران
چکیده
عفاف  یکی از ارزش‌های بنیادین در نظام اخلاقی اسلام، مفهومی چندبعدی است که ریشه در آموزه‌های قرآنی و روایات دارد. این ارزش که به معنای خودکنترلی، پاک‌دامنی و پایبندی به حدود الهی است، نه‌تنها کرامت انسانی را حفظ می‌کند بلکه روابط اجتماعی را در مسیری سالم و اخلاق‌مدار تنظیم می‌نماید. زیست عفیفانه، به‌عنوان الگویی متعادل برای زندگی، با تقویت خودآگاهی اخلاقی و مقاومت در برابر فشارهای ضد فرهنگی، در جوامع اسلامی معاصر اهمیتی ویژه یافته است. این نوشتار درصدد تبیین مبانی قرآنی و روایی عفاف و بررسی کارکردهای آن در زندگی فردی و اجتماعی است تا چارچوبی منسجم برای بهره‌گیری از این ارزش در حل مسائل اخلاقی و اجتماعی ارائه دهد و راهکارهایی برای تقویت آن در برابر چالش‌های فرهنگی پیشنهاد کند. نگارنده در این نوشتار با روش توصیفی تحلیلی به این نتیجه رسیده که مبانی عفاف در قرآن و روایات شامل ایمان، تقوا، خویشتن‌داری، خودشناسی و تهذیب نفس است. این مبانی، عفاف را به راهبردی تربیتی و اجتماعی تبدیل می‌کنند که در بعد فردی، آرامش روانی، کاهش اضطراب، افزایش عزت‌نفس و دوری از رفتارهای پرخطر را به دنبال دارد. در بعد اجتماعی، عفاف با ایجاد مرزهای روشن رفتاری، اعتماد عمومی و امنیت اجتماعی را تقویت کرده و آسیب‌هایی مانند خیانت، مزاحمت و ناهنجاری‌های اخلاقی را کاهش می‌دهد. این نتایج نشان‌دهنده نقش کلیدی عفاف در پایداری خانواده، انسجام فرهنگی و مقابله با چالش‌هایی مانند نفوذ فرهنگ‌های غیر اسلامی و تضعیف نهادهای سنتی است
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Foundations of Chastity in the Qurʾan and Ḥadīth: With an Emphasis on Its Individual and Social Functions

نویسندگان English

razieh sadeghi 1
Fatameh Dastranj 2
ali hasan beigi 3
1 Master's student, Quran and Hadith Sciences, Arak University, Arak, Iran
2 Associate Professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Arak University, Arak, Iran (Corresponding Author)
3 Professor, Department of Theology, Arak University, Arak, Iran
چکیده English

Chastity, as one of the foundational values in the Islamic moral system, is a multidimensional concept rooted in Qurʾanic teachings and ḥadīth traditions. This value, signifying self-restraint, purity, and adherence to divine limits, not only safeguards human dignity but also regulates social relations along healthy and ethically grounded lines. A chaste mode of life, as a balanced paradigm of living, has acquired particular significance in contemporary Islamic societies by fostering moral self-awareness and resistance against countercultural pressures. The article seeks to elucidate the Qurʾanic and ḥadīth-based foundations of chastity and to examine its functions in individual and social life, with the aim of presenting a coherent framework for employing this value in addressing moral and social challenges, as well as proposing strategies for its reinforcement against cultural threats. Employing a descriptive-analytical method, the author concludes that the foundations of chastity in the Qurʾan and ḥadīth consist of faith, God-consciousness (taqwā), self-restraint, self-knowledge, and purification of the soul. These foundations transform chastity into both an educational and a social strategy: on the individual level, it leads to psychological tranquility, reduction of anxiety, enhancement of self-esteem, and avoidance of high-risk behaviors; on the social level, chastity, by establishing clear behavioral boundaries, strengthens public trust and social security while reducing harms such as betrayal, harassment, and moral deviance. These findings demonstrate the pivotal role of chastity in sustaining the family, reinforcing cultural cohesion, and confronting challenges such as the penetration of non-Islamic cultures and the weakening of traditional institutions.

کلیدواژه‌ها English

Foundations of Chastity
Qurʾan and Ḥadīth
Faith
God-consciousness (Taqwā)
Self-Knowledge
Self-Restraint
Self-Purification
  1. *قرآن کریم.

    1. ابن منظور محمد. (1414ق). لسان العرب. (ج11). بیروت: دارصادر
    2. ابن منظور محمد. (1414ق). لسان العرب. (ج12). بیروت: دارصادر
    3. احمدی سلمانی، سید حمید. (1399). تأثیر زیست عفیفانه بر سلامت روان جوانان. نشریه روان‌شناسی اسلامی. 12(3). صص 45–60.
    4. احمدی، محمد. (1399). اخلاق اسلامی و خودسازی. تهران: انتشارات معارف.
    5. باقری، خسرو. (1398). جامعه‌شناسی ارزش‌ها. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    6. آمدی، عبدالواحد بن محمد بن عبدالواحد.(1375ق). غرر الحکم و درر الکلم.(ج 1). قم: دارالکتب الإسلامیة.
    7. بهجت پور، عبدالکریم؛ احمدی بیغش، خدیجه. (1403). «سیاست‌گذاری‌های قرآن کریم در جامعه‌پذیری عفاف و حجاب». قرآن و علوم اجتماعی. 4 (4).( صص 142-17Doi: 10.22034/arq.2024.216763
    8. تنگنی، آلیسون؛ بامایستر، روی؛ بون، جک. (2004م). خودکنترلی و سلامت روان. مجله شخصیت. 72(2). صص 271–324.
    9. جوادی آملی، عبدالله. (1389). تفسیر تسنیم. (ج 10). قم: انتشارات اسراء.
    10. چگینی، محمد. (1398). نقش تربیت دینی در نهادینه‌سازی زیست عفیفانه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم.
    11. حسینی، سید علی. (1401). «نقش زیست عفیفانه در کاهش آسیب‌های اجتماعی». مجله مطالعات اسلامی. 15(2). صص 78–
    12. حق‌شناس، جمال. (1386). حجاب در آیات قرآن با نگاهی به روایات. فصلنامه مطالعات قرآنی. 8(4). صص 112–
    13. دشتی، محمد. (1380). نهج‌البلاغه: ترجمه و شرح. قم: انتشارات مشرقین.
    14. رجبی، محمد. (1397). جامعه‌شناسی انحرافات اجتماعی. تهران: انتشارات سمت.
    15. رضایی، صادق و امینی،ایمان و فخاریان،فاطمه و کرمی،شهریار احسان. (1401). «نقش تربیتی خانواده در حجاب دختران بر اساس آیات و روایات». مجله تربیت اسلامی. 10(2). صص 55–
    16. صبوری، محمدحسین. (1398). نقش خانواده در ترویج زیست عفیفانه. نشریه مطالعات خانواده. 7(1). صص 22–
    17. شریفی، اصغر. (1396). سرمایه اجتماعی و توسعه. تهران: انتشارات جامعه‌شناسان.
    18. شریفی، اصغر، و باقرزاده وشکی،زمان. (1398). روان‌شناسی مثبت و رشد شخصی. تهران: انتشارات ارجمند.
    19. طباطبایی، سید محمدحسین. (1372). تفسیر المیزان. (ج8،12،20) تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    20. عباسی، داوود. (1395). تکلیف اخلاقی از منظر قرآن در مقایسه با دیدگاه کانت. قم: انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    21. فراهانی، مصطفی. (1399). روان‌شناسی سلامت. تهران: انتشارات رشد.
    22. قاضی‌زاده، کریم، و احمدی، علی. (1386). «عفاف در آیات قرآن با نگاهی به روایات». مجله علوم قرآنی. 9(3). صص 88–
    23. قربانیان، مرتضی و فشارکی، سعید. (1394). انگیزه‌های خودمراقبتی از منظر آیات و روایات. نشریه سلامت و دین. 6(2). صص33–
    24. کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 ق). الکافی. (ج2). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    25. گنجی، حسن. (1400). روان‌شناسی عمومی. تهران: انتشارات ساوالان.
    26. لیوینگستون، سونیا؛ هلپر، الن. (2007م). گرایش‌های شمول دیجیتال: کودکان، جوانان و شکاف دیجیتال، رسانه های جدید و جامعه.
    27. مجلسی، محمدباقر. (1386). بحارالأنوار. (ج7،8،20). قم: دار إحیاء التراث العربی.
    28. مطهری، مرتضی. (1342). مسئله حجاب. تهران: انتشارات صدرا
    29. مکارم شیرازی، ناصر. (1385). تفسیر نمونه. (ج 3، 14، 17 و 26). قم: دارالکتب الاسلامیه.
    30. مکارم شیرازی، ناصر. (1387). اخلاق در قرآن. ج3. قم: انتشارات مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب.
    31. مصباح یزدی، محمدتقی. (1390). خودشناسی برای خودسازی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
    32. موسوی، سید ابوالفضل؛ مهرشاد، محمد؛ اخلاقی فیض آباد، سید هاشم؛ شهیدی مقدم، حمید. (1400). «زیست عفیفانه و سلامت اجتماعی». نشریه مطالعات اجتماعی اسلامی. 13(4). صص 102–
    33. واعظی، محمود، نبوی، سیدمجید؛کمالی، لیلا. (1400). «بررسی راهکارهای درمان هیستریک از منظر قرآن و روانشناسی». قرآن و علوم اجتماعی. 1(1). صص 9-26. Doi: 1022064/arq.2021.138617
    34. نصرتی، رؤیا. (1397). روان‌شناسی خودکنترلی. تهران: انتشارات ارجمند.
    35. نوروزی، علی. (1399). روان‌شناسی اخلاق در اسلام. تهران: انتشارات سمت.
    36. هاشمی، فرزانه. (1400). جامعه‌شناسی خانواده و ارزش‌های اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    37. Livingstone, Sonia; Helsper, Ellen. (2007). Gradations in digital inclusion: Children, young people and the digital divide. New Media & Society, 9(4) . pp 671-696.
    38. Tangney, June P.; Baumeister, Roy F.; Boone, Andrea L. (2004). High self-control predicts good adjustment, less pathology, better grades, and interpersonal success. Journal of Personality. 72(2). pp 271–324.

  • تاریخ دریافت 09 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 03 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 27 مرداد 1404