قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

تحلیل گفتمان سلفیه جهادی در تکفیر حاکمان (مبتنی بر آیۀ 44 سوره مائده) از نگاه تفسیر اجتماعی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 دانشیار گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید مطهری(ره)، تهران، ایران(نویسنده مسئول)
3 استاد گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شهید مطهری (ره)، تهران، ایران.
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی و نقد قرائت سلفیه جهادی از آیه ۴۴ سوره مائده انجام‌شده است. روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی است و بر چارچوب نظری تفسیر اجتماعی قرآن و تحلیل گفتمان انتقادی استوار است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این قرائت از سه منظر دچار انحراف روش‌شناختی است: نخست، با حذف سیاق تاریخی و شأن نزول آیه ـ که به ماجرای تحریف حکم رجم از سوی یهودیان مدینه مربوط است ـ از بستر اصلی خود جدا می‌شود؛ دوم میان مراتب مختلف کفر تمایز قائل نمی‌شود، درحالی‌که مفسرانی همچون طبری، قرطبی و علامه طباطبایی میان «کفر عملی» و «کفر اعتقادی» تفاوت گذاشته‌اند و سوم تفسیر قرآن را در خدمت اهداف ایدئولوژیک قرار می‌دهد. ریشه‌های تاریخی این نوع خوانش را می‌توان در تحولات پس از فروپاشی خلافت عثمانی و نیز تأثیرپذیری از آرای سید قطب و ابن‌تیمیه جست‌وجو کرد. از منظر اجتماعی، این قرائت پیامدهایی همچون مشروعیت‌زدایی از دولت‌های مسلمان، تضعیف انسجام اجتماعی، کاهش اعتبار مرجعیت فقهی، دین‌گریزی در میان نسل جوان، تقویت اسلام‌هراسی و انسداد مسیر تمدن‌سازی اسلامی را به دنبال دارد. در پایان، راهکارهایی در سه سطح نظری، فقهی و آموزشی برای مواجهه با این رویکرد پیشنهادشده است؛ ازجمله بازگشت به سنت تفسیری، نقد روشمند فقه سلفی و اصلاح نظام آموزش دینی.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Discourse Analysis of Jihadi Salafi Excommunication of Political Rulers (Based on Qur’ān 5:44) through the Lens of Social Exegesis

نویسندگان English

Ehsan KhamnaviKhiabani 1
Seyed Mohammad Sadegh Mousavi 2
Abolghasem Naghibi 3
1 PhD Candidate in Fiqh and Principles of Islamic Law, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Fiqh and Private Law, Faculty of Humanities, Shahid Motahari University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
3 Department of Jurisprudence and Private Law, Faculty of Humanities, Shahid Motahari University, Tehran, Iran
چکیده English

This study aims to examine and critique the Jihadi Salafi reading of Qur’ān 5:44. The research employs a descriptive–analytical method and is grounded in the theoretical framework of social exegesis of the Qur’ān and critical discourse analysis. The findings indicate that this interpretation suffers from methodological deviation in three respects: first, by disregarding the historical context and circumstances of revelation—relating to the alteration of the ruling on stoning by the Jews of Medina—the verse is detached from its original setting; second, it fails to distinguish between the various degrees of unbelief, whereas Qur’ānic exegetes such as Ṭabarī, Qurtubī, and ʿAllāmeh Ṭabāṭabāʾī differentiate between “practical unbelief” and “doctrinal unbelief”; and third, it instrumentalizes Qur’ānic interpretation for ideological purposes. The historical roots of this reading may be traced to developments following the collapse of the Ottoman Caliphate as well as the influence of the thought of Sayyid Quṭb and Ibn Taymiyyah. From a social perspective, this interpretation yields consequences such as delegitimizing Muslim governments, weakening social cohesion, undermining the authority of jurisprudential scholarship, fostering religious disengagement among younger generations, reinforcing Islamophobia, and obstructing pathways toward Islamic civilizational development. The study concludes by proposing strategies at the theoretical, jurisprudential, and educational levels, including a return to the classical exegetical tradition, systematic critique of Salafi jurisprudence, and reform of religious education.

کلیدواژه‌ها English

Jihadi Salafism
Qur&‌‌‌rsquo
ān 5:44
Social exegesis of the Qur&‌‌‌rsquo
ān
Excommunication of rulers
Degrees of unbelief
Social implications
قرآن کریم.
       1.            ابن کثیر،، (۱۴۱9 ق). تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دار الکتب العلمیة
       2.            ابن‌تیمیه، احمد. (1403 ق). الصارم المسلول علی شاتم الرسول. بیروت: دار الکتب العلمیة.
       3.            ابن‌تیمیه، احمد. (1406 ق). منهاج السنة النبویة. ریاض: جامعة الامام محمد بن سعود.
       4.            ابن‌تیمیه، احمد. (1411 ق). السیاسة الشرعیة. قاهره: دار المعارف.
       5.            ابن‌حجر عسقلانی. (1407 ق). فتح الباری. بیروت: دار المعرفة.
       6.            ابن‌قیّم جوزیه. (1411 ق). إعلام الموقعین. بیروت: دار الکتب العلمیه.
       7.            ایازی، سید محمدعلی. (1414 ق). المفسرون حیاتهم و منهجهم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
       8.            بابایی، حبیب‌الله. (1403). «چیستی گرایش تمدنی در تفسیر قرآن». فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن، شماره 4
       9.            البوطی، محمد سعید رمضان. (1995). ابن تیمیه و سیاست تکفیر. دمشق: دار الفکر.
    10.            جرجس، فؤاد. (1384). دشمن دور: چرا جهاد جهانی شد؟ (م. سرافراز، مترجم). تهران: پژوهشگاه مطالعات فرهنگی.
    11.            حجازی، محمد. (1400). سلفیه جهادی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
    12.            حسینی، محمدجواد. (1400). نقد فقه سیاسی ابن تیمیه. قم: مؤسسه مطالعات تمدنی اسلام.
    13.            رشید رضا، محمد. (1990 م). تفسیر المنار، قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب
    14.            رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1382). درس‌نامه روش‌ها و گرایش‌های تفسیری. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی.
    15.            زحیلی، وهبه. (1411 ق). الفقه الاسلامی و ادلته. بیروت: دارالهدی.
    16.            الزمخشری. (1407 ق). الکشاف. بیروت: دار الکتاب العربی.
    17.            ساعی، احمد. (1400). تحولات جهادگرایی. تهران: دانشگاه تهران.
    18.            صدر، سید محمدباقر. (1429 ق). دروس فی علم الاصول. قم: دارالصدر
    19.            طباطبایی، سید محمدحسین. (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    20.            الطبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1372). مجمع البیان. تهران: ناصرخسرو.
    21.            الطبری، ابن جریر. (1422 ق). جامع البیان عن تأویل آیه القرآن. بیروت: دارالفکر.
    22.            الطوسی، محمد. (1409 ق). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    23.            فاطمی نژاد، مجید. (1394). سلفیه جهادی، قم: دار الاعلام لمدرسه اهل البیت (ع)
    24.            فرج، عبدالسلام. (بی‌تا). الفریضة الغائبة. بیروت: دارالهدی.
    25.            فرمانیان، مهدی. (1395). تاریخ تفکر سلفی گری. قم: دار الاعلام لمدرسه اهل البیت (ع)
    26.            فرمانیان، مهدی. (۱۳۹6). جریان‌شناسی فکری-فرهنگی سلفی‌گری معاصر. قم: زمزم هدایت.
    27.            فرمانیان، مهدی. (۱۳۹6). نقد مبانی سلفیه جهادی (16 جلدی). قم: رهپویان اندیشه.
    28.            فرمانیان، مهدی. (1400). مبانی فکری سلفیه. قم: خانه اندیشه زحل.
    29.            فیرحی، داود. (1398). دین و دولت در اسلام. تهران: نی.
    30.            قرطبی، محمد بن احمد. (1420 ق). الجامع لأحکام القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیة.
    31.            قطب، سید ابراهیم حسین شاذلی. (1964). معالم فی الطریق. القاهرة: دار الشروق.
    32.            قطب، سید ابراهیم حسین شاذلی. (1987). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
    33.            کاشی، محمدحسن. (1398). تحلیل فقهی دیدگاه سلفیه جهادی در باب حاکمیت. (رساله دکتری). قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
    34.            المحقق الحلی، جعفر. (1408 ق). شرائع الإسلام. قم: مؤسسة اسماعیلیان.
    35.            مقدسی، ابومحمد. (1995). ملت ابراهیم. پیشاور: دارالتوحید.
    36.            مقدسی، علی؛ زمانی، محمدحسن. (1396). «بررسی دیدگاه سلفیه جهادی، ذیل آیه حاکمیت، با تاکید بر حدیث عبدالله بن عباس (کفر دون کفر)». سلفی پژوهی. سال سوم. شماره 5. صص 47-66.
    37.            ملاموسی میبدی، علی؛ پوررستمی، حامد. (1395). «نقد دیدگاه سلفی های جهادی در تفسیر آیه حاکمیت». سلفی پژوهی. سال دوم. شماره 3. صص 95-114.
 38.            Norman Fairclough. (1992). Discourse and Social Change. Cambridge: Polity Press.

  • تاریخ دریافت 24 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 08 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 11 شهریور 1404