قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

بررسی مفهوم «امتحان» در قرآن و ارتباط آن با توسعۀ فردی و اجتماعی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث ، دانشکده حضرت نرجس (س)، دانشگاه ولی عصر (عج)، رفسنجان، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران
چکیده
ابتلا و امتحان الهی یعنی، سختی‌ها و آزمون‌هایی که خداوند برای انسان قرار می‌دهد. این سختی‌ها در نگاه دینی بی‌دلیل نبوده بلکه خداوند از این راه استعدادهای پنهان انسان را کشف کرده و او را به سمت رشد سوق داده و هدایت می‌کند. پس سختی‌های زندگی فقط یک رنج نیستند بلکه یک فرصت برای رشد انسان محسوب می‌شوند. این پژوهش در پاسخ به این سؤال شکل‌گرفته که آیا این آزمون‌های الهی می‌توانند هم توانایی‌های روانی انسان را تقویت کنند و هم پیوندهای اجتماعی میان مردم را محکم‌تر کنند؟ به عبارت دقیق‌تر، رابطه میان سختی‌های الهی با دو مفهوم مهم در این پژوهش بررسی‌شده است: یکی (تاب‌آوری)؛ یعنی اینکه این سختی‌ها چطور باعث می‌شوند آدم در زندگی شخصی قوی‌تر و بااراده‌تر شود و دیگری (سرمایه اجتماعی) یعنی اینکه چطور باعث می‌شوند مردم در جامعه بیشتر به هم اعتماد کنند و کنار هم ایستادگی کرده و منسجم شوند. جهت پاسخ به این سؤال، واژگانی که قرآن در این موضوع به‌کاربرده مثل (فتنه)، (بلاء) و (تمحیص) با روش مطالعه و تحلیل آیات قرآن و با کمک تفسیرهای معتبری مثل المیزان، تسنیم، التحریر و التنویر و کشاف بررسی شدند. درنهایت نیز، این پژوهش به سه نتیجه رسیده است: اول اینکه سختی‌ها دیدگاه انسان به مشکلات را عوض می‌کنند. دوم اینکه انسان در دل سختی‌ها صبورتر و محکم‌تر می‌شود. سوم اینکه تجربه مشترک سختی، اعتماد میان مردم را بیشتر و جامعه را منسجم‌تر می‌کند. این الگوی سه مرحله‌ای نشان می‌دهد که آموزه‌های اسلامی و علوم انسانی امروز با هم همخوانی دارند و می‌توانند به‌عنوان یک راه‌حل برخاسته از فرهنگ و دین خودمان، پایه‌ای برای رشد فردی و بهبود زندگی اجتماعی باشند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Examining the Concept of “Divine Trial” in the Qur’ān and Its Relation to Individual and Social Development

نویسندگان English

Fatemeh Mohammadi 1
Zahra AbbasI 2
1 Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Hadith, Hazrat Narjes Faculty, Vali‑e‑Asr University, Rafsanjan, Iran (Corresponding Author)
2 PhD Candidate in Fiqh and Principles of Islamic Law, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran
چکیده English

Divine trials and tribulations refer to the hardships and tests that God ordains for humanity. From a religious perspective, these difficulties are not without purpose; rather, through them, God reveals humanity’s hidden potentials, guiding and propelling individuals toward growth. Thus, life’s hardships are not merely sources of suffering but opportunities for human development. This research addresses the question of whether these divine trials can simultaneously strengthen human psychological capabilities and solidify social bonds among people. More precisely, it investigates the relationship between divine hardships and two crucial concepts: first, resilience, examining how these difficulties empower individuals in their personal lives, making them stronger and more resolute; and second, social capital, exploring how they foster greater trust and cohesion within society. To answer this question, Qur’ānic terms related to this subject, such as fitnah (trial), balāʾ (affliction), and tamḥīṣ (purification), were analyzed through a study of Qur’ānic verses and with the aid of authoritative exegeses, including al-Mizān, Tasnīm, al-Taḥrīr wa al-Tanwīr, and al-Kashshāf. Ultimately, this research yields three conclusions: first, hardships alter individuals’ perceptions of problems; second, individuals develop greater patience and fortitude amidst difficulties; and third, the shared experience of hardship enhances mutual trust and social cohesion. This three-stage model demonstrates the congruence between Islamic teachings and contemporary human sciences, proposing a culturally and religiously grounded solution as a foundation for individual growth and the betterment of social life.

کلیدواژه‌ها English

Divine trial
Tribulation
Individual development
Social development
Qur&‌‌‌rsquo
ānic exegesis
قرآن کریم.
1.          ابن قیم الجوزیه، محمد بن ابی بکر. (۱۹۷۳). مدارج السالکین (چاپ ۲). بیروت: دار الکتب العلمیة.
2.          ابن کثیر، اسماعیل بن عمر. (۱۴۱۹ق). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة.
3.          ابن عاشور، محمد طاهر بن محمّد شاذلی. (1420ق). التحریر و التنویر من التفسیر. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی.
4.          بحرانی، سید هاشم. (۱۳۷۳). البرهان فی تفسیر القرآن (ج ۱). قم: بنیاد بعثت.
5.          تفلیسی، ابوالفضل. (۱۳۷۱). وجوه قرآن. (جلال متینی، مصحح؛ چاپ ۲). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
6.          جوادی آملی، عبدالله. (۲۰۱۵). تفسیر تسنیم. مترجم محمود العیدانی. قم: مرکز اسراء للنشر.
7.          خداییاری‌فرد، محسن؛ نادری، فاطمه؛ نوروزی، علی. (۱۳۸۸). «ساخت و اعتباریابی پرسشنامۀ سرمایۀ اجتماعی در دانشجویان». فصلنامۀ روان‌شناسی دانشگاه تهران. 36(2). صص ۷۵۱۰۶.
8.          دلشاد تهرانی، مصطفی. (۱۳۸۵). سیرت عملی اهل‌بیت (ع). تهران: خانه ادبیات.
9.          دلشاد تهرانی، مصطفی. (۱۳۸۵). سیری در تربیت اسلامی. تهران: انتشارات دریا.
10.       زمخشری، محمود بن عمر. (1407ق). الکشّاف عن حقائق عوامض التنزیل. بیروت: دار الکتب العربیّ.
11.       شاربی، سید قطب. (۱۴۱۲ق). فی ظلال القرآن. ج 1 و 2. چاپ هفدهم. بیروت: دارالشروق.
12.       شوکانی، محمّد. (1414ق). فتح القدیر، سوریه: دارابن الکثیر.
13.       طباطبایی، سید محمد حسین. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. چاپ پنجم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
14.       طبری، أبو جعفر محمّد بن جریر. (1420ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. چاپ اول. قم: مؤسسة الرسالة.
15.       طوسی، محمّد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
16.       فضل الله، محمّد حسین. (1439ق). تفسیر من وحی القرآن. بیروت: دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
17.       قرشی، علی اکبر. (۱۳۷۱). قاموس قرآن. ج 1-7. چاپ دوم. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
18.       قمی مشهدی، محمّد بن محمّد رضا. (1990 م). تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی. مؤسسة الطبع و النشر.
19.       مصطفوی، حسن. (۱۴۰۴ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. محقق: عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
20.       مطهری، مرتضی. (۱۳۷۷). مجموعه آثار استاد شهید مطهری. ج 7. چاپ دوم. تهران: انتشارات صدرا.
21.       مکارم شیرازی، ناصر، همکاران. (۱۳۷۴). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
22.       موسوی نسب، سید جعفر. (۱۳۸۵). بتلاء و آزمایش انسان در قرآن. تهران: انتشارات ارزشمند.
23.       میرزایی، سجاد، ابراهیمی، مرتضی. (۱۳۹۸). «تحلیل محتوایی مقالات پیرامون امتحان الهی با رویکرد سیستمی». فصلنامۀ پژوهش‌های قرآنی. 25(1). صص ۴۲۶۷.
24.    کوربین، ژولیت؛ اشتراوس، آنسلم. (۱۳۸۵). مبانی پژوهش کیفی: تکنیک‌ها و رویه‌ها برای بسط نظریه داده‌بنیاد. ترجمۀ بیوک محمدی. تهران: نشر آوای نور.
25.   Coleman, J. S. (1988). Social capital in the creation of human capital. American Journal of Sociology, 94, S95–S120.
26.   Pargament, K. I. (1997). The psychology of religion and coping: Theory, research, practice. New York: Guilford Press.
27.   Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. New York: Simon & Schuster.
28.   Rutter, M. (2012). Resilience as a dynamic concept. Development and Psychopathology, 24 (2), 335–344. https://doi.org/10.1017/S0954579412000028
29.   Shakerian,A.Ghaderi, D.Abedini,M. (2020). The assessment of spirituality and religious commitment: Development and validation of an indigenous Persian instrument 100-115. Journal of Religion and Health, 59 (1).
30.   Strauss, A, & Corbin, J. (1998). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory (2nd ed). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.

  • تاریخ دریافت 07 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 09 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 30 فروردین 1405