قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

نهادینه‌سازی توحید در قرآن و کارکردهای اجتماعی آن؛ تحلیلی بر پایه مفاهیم جامعه‌شناسی دین امیل دروکیم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران(نویسنده مسئول)
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران
چکیده
تحول فرهنگی یکی از مهم‌ترین کارکردهای دین در جوامع انسانی است و قرآن کریم به‌عنوان متنی وحیانی، نقش بنیادینی در دگرگونی ساختارهای اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی جامعه عرب جاهلی ایفا کرده است. این پژوهش با تمرکز بر نهادینه‌سازی توحید، به واکاوی شیوه‌های تحول‌آفرینی فرهنگی قرآن با بهره‌گیری از مفاهیم جامعه‌شناسی دین، به‌ویژه چارچوب تحلیلی امیل دروکیم، می‌پردازد. روش تحقیق توصیفیتحلیلی آیات منتخب قرآنی (با تأکید بر آیات مرتبط با توحید) و متون تفسیری معتبر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که قرآن از چهار سازوکار اصلی برای نهادینه‌سازی توحید بهره برده است: فعال‌سازی فطرت الهی به‌عنوان بنیان آگاهی فرافردی، آموزش تدریجی باور توحیدی متناسب با ظرفیت اجتماعی مخاطبان، نهادینه‌سازی مناسک جمعی به‌مثابه ابزار انسجام اجتماعی، و ایجاد بازنمایی‌های جمعی جدید که نظام معنایی جامعه را بازتعریف می‌کند. تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد که این سازوکارها از حیث کارکرد اجتماعی با مفاهیمی چون وجدان جمعی، واقعیت اجتماعی و آیین‌های دینی در نظریه دروکیم هم‌پوشانی دارند، هرچند منشأ آن‌ها در قرآن الهی و وحیانی است. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که بهره‌گیری از نظریه‌های جامعه‌شناسی دین، بدون تقلیل الهیاتی، می‌تواند فهم عمیق‌تری از فرآیند تحول فرهنگی قرآن ارائه دهد و الگویی میان‌رشته‌ای برای مطالعات قرآنی و اجتماعی فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

The Institutionalization of Monotheism in the Qurʾān and Its Social Functions: An Analysis Grounded in Émile Durkheim’s Sociology of Religion

نویسندگان English

isa alizadeh 1
Hajar Ashouri Nslkiashiri 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Farhangian University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Humanities, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

Cultural transformation is one of the most significant functions of religion in human societies, and the Qurʾān, as a revealed text, played a foundational role in reshaping the doctrinal, moral, and social structures of pre‑Islamic Arab society. Focusing on the institutionalization of monotheism, this study examines the Qurʾān’s mechanisms of cultural transformation through the analytical lens of the sociology of religion, particularly the framework of Émile Durkheim. The research employs a descriptive–analytical method applied to selected Qurʾānic verses (with emphasis on those related to monotheism) alongside authoritative exegetical sources. The findings indicate that the Qur’ān employs four principal mechanisms to institutionalize monotheism: activating the innate divine disposition (fiṭrah) as the basis of supra‑individual consciousness; the gradual instruction of monotheistic belief in accordance with the audience’s social capacity; the institutionalization of collective rituals as instruments of social cohesion; and the creation of new collective representations that redefine the society’s semantic order. Comparative analysis demonstrates that these mechanisms, in terms of their social function, overlap with concepts such as collective consciousness, social reality, and religious rituals in Durkheim’s theory, although their origin in the Qurʾān is divine and revealed. The study concludes that employing theories from the sociology of religion—without reducing theological content—can provide a deeper understanding of the Qurʾān’s cultural transformation processes and offer an interdisciplinary model for Qurʾānic and social studies.

کلیدواژه‌ها English

Qurʾān
Monotheism
Cultural transformation
Fiṭrah
Religious rituals
É
mile Durkheim
Sociology of religion
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
       1.            ابن‌کلبی، ابوالمنذر هشام بن محمد. (1364). الاصنام. تحقیق احمد زکی پاشا. تهران: نشر نو.
       2.            ابوزهره، محمد. (1373). خاتم پیامبران. ترجمه حسین صابری. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
       3.            آشفته، علیرضا. (1401). «بررسی مقایسه‌ای کارکردهای اجتماعی دین از منظر دورکیم و مصباح». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. یزد: دانشگاه یزد، دانشکده الهیات.
       4.            آلوسی، محمود شکری. (1924 م). بلوغ‌الارب فی معرفه احوال العرب. قاهره: دارالکتب العربی.
       5.            پارسانیا، حمید. (1385). «جهانی‌شدن و اسلام». مجله علوم سیاسی. سال نهم. شماره 36. صص 7-18.
       6.            پاکتچی، احمد. (1387). «اهلال به مثابه شاخص در مطالعه پیوستار فرهنگی جاهلی ـ قرآنی». مجله مطالعات قرآن و حدیث. شماره 3، صص 528.
       7.            جعفری، محمدتقی. (1384). شرح نهج‌البلاغه. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
       8.            جوادی آملی، عبدالله. (1383). تفسیر موضوعی قرآن. جلد 2: توحید در قرآن. قم: نشر اسراء.
       9.            جوادی آملی، عبدالله. (1384). تفسیر موضوعی قرآن. جلد 12: فطرت در قرآن. چاپ سوم. قم: نشر اسراء.
    10.            جوادی آملی، عبدالله. (1388). تسنیم. چاپ هشتم. قم: نشر اسراء.
    11.            جوادی آملی، عبدالله (1388). جرعه‌ای از صهبای حج. قم: نشر اسراء.
    12.            جهانی‌نسب، احمد. (1401). «بررسی مقایسه‌ای آراء و اندیشه‌های ابن خلدون و امیل دورکیم با تأکید بر نقش و کارکرد همبستگی اجتماعی در تکوین و تداوم نظام سیاسی». مجله نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان. شماره 24. صص 149177.
    13.            جهانی‌نسب، احمد. (1401). «بررسی مقایسه‌ای آراء و اندیشه‌های ابن‌خلدون و امیل دورکیم با تأکید بر نقش و کارکرد همبستگی اجتماعی در تکوین و تداوم نظام سیاسی». نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان. 12(1). صص 149177.https://doi.org/10.22059/jstmt.2022.335426.1493
    14.            حتی، فیلیپ. (1366). تاریخ عرب. ترجمه ابوالقاسم پاینده و دیگران. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    15.            دورانت، ویل. (1378). تاریخ تمدن (عصر ایمان). ترجمه ابوالقاسم پاینده و دیگران. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
    16.            دهقان سیمکانی، رحیم. (1392). «امیل دورکیم و قرائتی عرفی از دین». مجله اندیشه نوین دینی. شماره 34، صص 133148.
    17.            راغب اصفهانى‌. حسین‌ بن‌ محمد. (1412 ق). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار القلم.
    18.            روشنایی، پرهام؛ عمیدی مظاهری، نوید؛ امامی، سید مجید. (1397). «الگوی جامع فرهنگ قرآنی و تبیین نقش آن در تغییرات فرهنگی جامعه اسلامی از منظر آیت‌الله خامنه‌ای (مدظلّه العالی)». مجله مطالعات قرآن و حدیث. شماره 22. صص 3160.
    19.            شاه‌احمدقاسمی، زهرا سادات؛ گودرزی، اکرم؛ سلیمانی، فاطمه. (1397). «فرآیند تحول و مدیریت آن در سازمان‌های آموزشی از دیدگاه اسلام». فصلنامه مطالعات دین، معنویت و مدیریت. 7(13). صص 4560.https://doi.org/10.30471/im.2018.3335.1100
    20.            صالح، احمد العلی. (1383). حجاز در صدر اسلام. ترجمه عبدالحمید آیتی. تهران: نشر مشعر.
    21.            صدر، سید موسی. (1387). «قرآن و شیوه اصلاح فرهنگ». مجله پژوهش‌های قرآنی. سال چهاردهم. شماره‌های 54 و 55. صص 25-55.
    22.            طاهر مقدسی، مطهر. (1374). البدء و التاریخ. ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: انتشارات آگاه.
    23.            طباطبائی، محمدحسین. (1379). قرآن در اسلام. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    24.            طباطبائی، محمدحسین. (1417 ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    25.            طباطبائی، محمدحسین. (بی‌تا). فرازهایی از اسلام. گردآوری سید مهدی آیت‌اللهی. قم: جهان‌آراء.
    26.            عقیلی، سید احمد. (1400). «مدیریت فرهنگی بر مبنای آموزه‌های قرآنی و سیره اهل‌بیت (علیهم‌السلام) (گامی در اعتلای فرهنگ و تمدن اسلامی)». فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن. 2(3). صص 104125.https://doi.org/10.22034/jksl.2022.323912.1056
    27.            فخر رازی، محمد بن عمر. (1420 ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    28.            فریدونی، فاطمه. (1389). «کارکردهای اجتماعی دین از دیدگاه علامه طباطبایی و دورکیم». پایان‌نامه کارشناسی ارشد. قم: دانشگاه باقرالعلوم (ع)، دانشکده علوم اجتماعی.
    29.            فریدونی، فاطمه. (1389). «کارکردهای اجتماعی دین از دیدگاه علامه طباطبایی و دورکیم». پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم اجتماعی (میان‌رشته‌ای). دانشگاه باقرالعلوم (ع).
    30.            قربانیان، مجتبی. (1401). «بررسی و تبیین روش‌های قرآن کریم در تحول فرهنگ و عقیده انسان». مجله قرآن. فرهنگ و تمدن. شماره 7. صص 2847.
    31.            قربانیان، مجتبی. (1401). «بررسی و تبیین روش‌های قرآن کریم در تحول فرهنگ و عقیده انسان». فصلنامه قرآن، فرهنگ و تمدن. 3(1). صص 2847
    32.            قطب، محمد. (1349). اسلام آیین فطرت. ترجمه ابراهیم میرباقری. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    33.            گودرزی، اکرم؛ سلیمانی، فاطمه؛ شاه‌احمدقاسمی، زهرا سادات؛ (1397)، «چیستی و مؤلفه‌های تحول در انسان در سازمان‌های آموزشی براساس آموزه‌های اسلامی»، مجله علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، شماره 10، صص 95116.
    34.            لوکاس، هنری. (1384). تاریخ تمدن. ترجمه عبدالحسین آذرنگ. تهران: مؤسسه کیهان.
    35.            مخلصی، حمیده؛ شیخ‌الاسلامی، محمود. (1400). «مطالعه تطبیقی نظام آموزشی اخلاقی در نهج‌البلاغه و اندیشه امیل دورکیم». مجله اخلاق وحیانی. شماره 20. صص 103140.
    36.            مخلصی، حمیده؛ شیخ‌الاسلامی، محمود. (1400). «مطالعه تطبیقی نظام آموزشی اخلاقی در نهج‌البلاغه و اندیشه امیل دورکیم»، اخلاق وحیانی، 11(1)، 102140.https://doi.org/10.22034/ethics.2021.134657
    37.            مدقق، محمد داود؛ شرف‌الدین، سید حسین. (1392). «روش‌شناسی نظریه اجتماعی امیل دورکیم». مجله معرفت فرهنگی اجتماعی. شماره 17. صص 4370.
    38.            مصباح یزدی، محمدتقی. (1389). خداشناسی (مجموعه کتب آموزشی معارف قرآن). تحقیق و بازنگری امیررضا اشرفی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
    39.            مکارم شیرازی، ناصر. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    40.            موسوی خمینی، روح‌الله. (1379). صحیفه نور. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    41.            ناس، جان بایر. (1381). تاریخ جامع ادیان. ترجمه علی‌اصغر حکمت. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
    42.            نواح، عبدالرضا. (1390). «تحلیل جامعه‌شناختی نظریه تعلیم و تربیت امیل دروکیم». مجله علوم تربیتی. شماره 93. صص 4360.
    43.            یاقوت حموی، شهاب‌الدین ابوعبدالله. (1995 م). معجم‌البلدان. بیروت: دار صادر.
    44.            یعقوبی، احمد بن یعقوب. (بی‌تا). تاریخ یعقوبی. بیروت: دار صادر.
  45.             Allan, Kenneth (2005), Explorations in Classical Sociological Theory: Seeing the Social World, Thousand Oaks: Pine Forge Press.
  46.            Calhoun, Craig (2002), Dictionary of the Social Sciences, Oxford: Oxford University Press.
  47.            Chung, Dingyu (2020), “Premodernity, Modernity, Postmodernity, and Eu-Modernity as the Four Stages of Civilizational Developmental Psychology: Comte’s Parallel Human-Civilizational Developments”, Advances in Applied Sociology, 10(9).
  48.            Durkheim, Émile (1912), The Elementary Forms of the Religious Life, Translated by J. W. Swain, New York: Macmillan.
  49.            Durkheim, Émile (1938), The Rules of Sociological Method, Translated by S. A. Solovay & J. H. Mueller, Edited by G. E. G. Catlin, New York: Simon and Schuster.
  50.            Durkheim, Émile (1984), The Division of Labor in Society, Translated by W. D. Halls, New York: Free Press.
  51.            Pescosolido, Bernice A.; Georgianna, Sharon (1989), “Durkheim, Suicide, and Religion: Toward a Network Theory of Suicide”, American Sociological Review, 54(1), 33–48.
  52.            Peterson, Houston. (1974), “The Quest for Moral Order: Emile Durkheim on Education”, Journal of Moral Education, 4(1), 39–46.
  53.            Pickering, William Stuart Frederick. (Ed.) (2002), Durkheim and Representations, London: Routledge.
  54.            Schaub, Edward Leroy. (1920), “A Sociological Theory of Knowledge”, The Philosophical Review, 29(4), 319–339.

  • تاریخ دریافت 05 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 08 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش 30 فروردین 1405