قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

نقش مشاوران و مربیان پرورشی در پیشگیری و کاهش اعتیاد دانش‌آموزان (مطالعه‌ای ترکیبی در مدارس استان خوزستان)

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
مبین شاه ولی 1
شهلا باقری 2
1 کارشناسی ارشد پژوهش علوم اجتماعی، آموزش و پرورش، آبادان، ایران
2 استاد گروه جامعه شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران(نویسنده مسئول)
10.22034/arq.2025.242442
چکیده
اعتیاد در زمره مهم‌ترین آسیب‌های اجتماعی است که سلامت روانی_اجتماعی نوجوانان و پایداری خانواده و جامعه را تهدید می‌کند و پیشگیری از آن در بستر مدرسه، اهمیتی راهبردی دارد. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش مشاوران و مربیان پرورشی در پیشگیری و کاهش گرایش به اعتیاد دانش‌آموزان، با رویکرد ترکیبی متوالی (کیفی-کمی) در استان خوزستان انجام شد. در بخش کیفی، ۱۹ نفر از مشاوران و مربیان پرورشی با نمونه‌گیری هدفمند انتخاب و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته گردآوری شد؛ تحلیل داده‌ها با استفاده از روش نظریه داده‌بنیاد و طی مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت. در بخش کمی، ۳۶۳ دانش‌آموز پسر دوره متوسطه دوم از پنج شهرستان به روش نمونه‌گیری تصادفی ساده انتخاب و پرسشنامه محقق‌ساخته مبتنی بر یافته‌های کیفی را تکمیل کردند؛ داده‌ها با بهره‌گیری از آمار توصیفی و استنباطی تحلیل شد. یافته‌ها نشان داد که گرایش به اعتیاد متأثر از سه دسته عوامل است: عوامل فردی (نظیر ضعف مهارت‌های زندگی، عزت‌نفس پایین و ناتوانی در تنظیم هیجان)، عوامل خانوادگی (از جمله تعارضات، اعتیاد والدین و نظارت ناکافی) و عوامل اجتماعی_فرهنگی (همچون فشار همسالان، دسترسی به مواد و تأثیرات فضای مجازی). همچنین، نقش مشاوران و مربیان در سه سطح: پیشگیری، شناسایی و حمایت‌گری،(شامل آموزش مهارت‌های زندگی، تشخیص زودهنگام و ارائه خدمات مشاوره‌ای)، به‌عنوان مؤلفه‌ای کلیدی تأیید شد. نتایج بر ضرورت تقویت جایگاه حرفه‌ای این گروه و طراحی مداخلات تلفیقی مبتنی بر دانش علمی و ارزش‌های فرهنگی-دینی به‌منظور کاهش گرایش به اعتیاد و ارتقای سلامت روانی-اجتماعی دانش‌آموزان تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها
مشاور مدرسه
مربی پرورشی
ترومای اعتیاد دانش آموزان
اپیدمی چند وجهی اعتیاد
نظریه داده‌بنیاد
مبانی اسلامی

موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of Counselors and Educational Mentors in the Prevention and Reduction of Student Addiction: A Mixed‑Methods Study in Khuzestan Province Schools[1] [1] This scientific article is derived from the master’s thesis of Mr. Mobin Shah Vali, supervised by Dr. Shahla Bagheri. The thesis was conducted in a demand‑driven format with the support of the Research Institute for Education Studies.

نویسندگان English

mobin shahvali 1
shahla bagheri 2
1 M.A. in Social Sciences Research, Ministry of Education, Abadan, Iran
2 Professor, Department of Sociology, Faculty of Literature and Humanities, Kharazmi University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
چکیده English

Addiction is among the most significant social harms, posing a serious threat to adolescents’ psychosocial well‑being as well as the stability of families and society. School‑based prevention therefore holds strategic importance. The present study, conducted in Khuzestan Province, aimed to elucidate the role of school counselors and educational mentors in preventing and reducing students’ inclination toward addiction, employing a sequential mixed‑methods design (qualitative-quantitative). In the qualitative phase, 19 counselors and educational mentors were selected through purposive sampling, and data were collected via semi‑structured interviews. Data analysis was carried out using the grounded theory approach through open, axial, and selective coding. In the quantitative phase, 363 male upper‑secondary students from five cities of Khuzestan Province were selected through simple random sampling and completed a researcher‑designed questionnaire developed based on the qualitative findings; the data were analyzed using descriptive and inferential statistics. The findings indicated that students’ inclination toward addiction is shaped by three categories of factors: individual factors (such as weak life skills, low self‑esteem, and poor emotion regulation), family factors (including conflict, parental addiction, and inadequate supervision), and socio‑cultural factors (such as peer pressure, availability of substances, and the influence of virtual spaces). Moreover, the role of counselors and educational mentors was confirmed at three levels—prevention, identification, and support—encompassing life‑skills training, early detection, and the provision of counseling services. The results underscore the necessity of strengthening the professional status of these groups and designing integrated interventions grounded in scientific knowledge and cultural‑religious values to reduce students’ tendency toward addiction and enhance their psychosocial well‑being.

کلیدواژه‌ها English

School counselor
Educational mentor
Student addiction trauma
Multifaceted addiction epidemic
Grounded theory
Islamic foundations
قرآن کریم.
                   1.            آهنی، فاطمه. (۱۴۰۰). «راهکارهای پیشنهادی برای مقابله با افزایش گرایش به اعتیاد در دانش‌آموزان». فصلنامه پژوهش‌های کاربردی در مدیریت و علوم انسانی. ۲ (۵). صص ۱۰۸–۱۱۶.
                   2.            باقری کراچی، امین و مهرابی، امیرحسین. (۱۳۹۶). «مقایسه نگرش به آسیب اجتماعی در دانش‌آموزان بر حسب زمینه‌های خانوادگی». فصلنامه دانشکده علوم فنون و انتظامی. ۹ (۴). صص ۵-۲۰.
                   3.            ثناگو محور، غلامرضا؛ محمدیان، شهرام؛ رستگار، محمدعارف و گلزارنیا، محمد. (۱۳۹۶). «بررسی نقش مشاوره بر کاهش آسیب‌های اجتماعی و راه‌های پیشگیری از آن». مجموعه مقالات سومین همایش ملی پژوهش‌های نوین در حوزه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی ایران. تهران: دبیرخانه دائمی همایش. صص 1-12.
                   4.            جهادگر، عصمت و عارف‌نیا، ابوذر. (۱۴۰۲). «تأثیر الگوهای مشاوره‌ای در کاهش میزان آسیب‌های اجتماعی و روانی دانش‌آموزان متوسطه دوم منطقه چاروسا استان کهگیلویه و بویراحمد در سال ۱۴۰۲-۱۴۰۳». مجموعه مقالات بیست و یکمین کنفرانس ملی روانشناسی، علوم تربیتی و اجتماعی. تهران: بنیاد پژوهشی علوم رفتاری ایران. صص ۱ـ۱۱.
                   5.            خبرگزاری فارس. (۱۴۰۲، ۱۵ شهریور). گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس از وضعیت اعتیاد در کشور.
                   6.            رحیمی موقر، آفرین؛ محمد، کاظم؛ رزاقی عمران، محمد. (۱۳۹۳). روند ۳۰ ساله وضعیت سوء مصرف مواد در ایران. تهران: مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان،صص ۱۷۱ـ۱۸۲.
                   7.            سرخوش، زهرا؛ اسماعیلی، الهام؛ عزیزی‌نژاد، بهاره و عباسیان شیرزاد، مهناز. (۱۴۰۰). «نقش مشاوره و آموزش در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی». مجموعه مقالات همایش علمی پژوهشی علوم تربیتی و روانشناسی، آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی ایران. تهران: دانشگاه تهران. صص۱ـ۱۱.
                   8.            سلیمانی، محمد و رضایی، فاطمه. (۱۳۹۷). «بررسی نقش آموزه‌های دینی در پیشگیری از اعتیاد نوجوانان». مجله پژوهش در دین و سلامت. ۴ (۲). صص ۱۱۰–۱۲۷.
                   9.            شیخ، محمود؛ احمدی، حسین؛ محمودی، زهرا. (۱۳۹۴). «شیوع مصرف مواد مخدر در میان نوجوانان ایرانی: یک مطالعه مروری نظام‌مند». مجله اعتیاد و سلامت. ۶ (۳). صص ۱۷۰–۱۹۰.
               10.            صفری‌شالی، رضا؛ قوی، نیّره؛ اسلامی، مجتبی. (۱۴۰۳). «چالش‌های اثربخشی دروس معارف اسلامی در دانشگاه‌ها (مطالعه کیفی-میدانی)». فصلنامه فرهنگ در دانشگاه اسلامی. ۱۴ (۴). صص ۷–۳۴.
               11.            طیبی، زهرا. (۱۴۰۰). «اعتیاد و نوجوانان». مجموعه مقالات دهمین همایش ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران. تهران: انجمن مدیریت ایران. صص 1-10.
               12.            عابدی، احمد؛ کریمی، محمود. (۱۴۰۱). «اثربخشی برنامه مشاوره معنویت‌محور مبتنی بر مفاهیم قرآنی بر تاب‌آوری و کاهش تمایل به مصرف مواد در دانش‌آموزان پرخطر». مجله پژوهش در دین و سلامت. ۸ (۱). صص ۸۰–۱۰۰.
               13.            عباس‌زاده، مهدی. (۱۳۹۸). «نقش محوری مشاوران مدرسه در پیشگیری از اعتیاد: مطالعه‌ای کیفی». فصلنامه مشاوره مدرسه. ۸ (۲). صص ۴۵–۶۶.
               14.            عباس‌نژاد، حسین. (۱۳۹۴). «اعتیاد در محیط‌های آموزشی». مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی. تهران: دانشگاه صنعتی شریف. صص 1-8.
               15.            علی‌محمدی، مروارید؛ عبدالهی، داوود. (۱۳۹۷). «نقش آموزش و پرورش در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی». مجموعه مقالات پنجمین همایش ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی. ص 1-15.
               16.            فلاح‌پور، محمدعلی؛ داوودی، زهره؛ کرمی، مرضیه و رضایی قصبه، ربابه. (۱۴۰۱). «انواع آسیب‌های اجتماعی و راه‌های پیشگیری از آن». مجموعه مقالات نهمین کنفرانس ملی پژوهش‌های نوین در تعلیم و تربیت، روانشناسی، فقه و حقوق و علوم اجتماعی. اصفهان: دانشگاه اصفهان. صص 1-20.
               17.            قلاوندی، عرفان. (۱۴۰۱). «تأثیر الگوهای مشاوره‌ای در کاهش میزان آسیب‌های اجتماعی و روانی دانش‌آموزان مقطع راهنمایی (استان خوزستان)». مجموعه مقالات هفتمین همایش بین‌المللی مدیریت، روانشناسی و علوم انسانی با رویکرد توسعه پایدار. تهران: دانشگاه تهران. صص 1-12.
               18.            محمدپور، احمد. (۱۳۹۰). روش تحقیق کیفی ضدروش: مراحل و رویه‌های علمی در روش‌شناسی کیفی. جلد دوم. تهران: جامعه‌شناسان.
               19.            محمدی، سعید؛ رضایی، علی؛ موسوی، سیدحسن. (۱۳۹۹). «تبیین الگوی پیشگیری از اعتیاد بر اساس سیره رضوی: یک مطالعه کیفی». مجله علوم تربیتی و روانشناسی دانشگاه شهید چمران اهواز. ۲۷ (۱). صص ۱۲۰–۱۴۵.
               20.            مهدی‌مقدم، امیرحسین؛ کریمی، فاطمه؛ صادقی، هدیه؛ مهدی‌مقدم، حدیث. (۱۴۰۱). «بررسی اعتیاد دانش‌آموزان و راهکارهای مقابله با آن». ماهنامه پیشرفت‌های نوین در روانشناسی علوم تربیتی و آموزش و پرورش. ۵ (۵۷). صص ۳۴–۴۹.
               21.            موسوی، سیدعلی؛ اسماعیلی، رضا و اعتباریان خوراسگانی، اکبر. (۱۴۰۱).«بازکاوی معنایی راهبردهای توسعه منابع انسانی در حوزه مدیریت آسیب‌های اجتماعی با استفاده از نظریه داده‌بنیاد». فصلنامه آموزش و بهبود منابع انسانی. ۳ (۳). صص ۱–۲۴.
               22.            میرزایی، حسین. (۱۳۹۸). «نقش مربیان پرورشی در ترویج سبک زندگی اسلامی به مثابه سدی در برابر آسیب‌های اجتماعی». فصلنامه پژوهش‌های تربیت اسلامی. ۱۴ (۳۱). صص۵۵–۸۰.
 
 
             23.            Creswell, John W. & Poth, Cheryl N. (2018). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches (4th ed.). Sage Publications.
             24.            Johnston, Lloyd D.; Miech, Richard A.; O’Malley, Patrick M.; Bachman, Jerald G.; Schulenberg, John E.; & Patrick, Megan E. (2023). Monitoring the Future National Survey Results on Drug Use, 1975–2022: Overview, Key Findings on Adolescent Drug Use. Institute for Social Research, University of Michigan.
             25.            Jones, Damon E.; Feinberg, Mark E.; Cleveland, Michael J.; & Cooper, Brian R. (2021). »Preventing Adolescent Substance Use: A Content Analysis of Peer-Reviewed Literature«. Journal of Primary Prevention, 42(3), 203–221.
             26.            Levy, Sharon & Williams, Judith F. (2021). »Substance Use Screening, Brief Intervention, and Referral to Treatment«. Pediatrics, 148(3).
             27.            Lin, Chia; Huang, Jian; & Lee, Sheng (2019). »Counseling-Based Interventions and Drug-Use Prevention in Schools«.Journal of Adolescent Behavioral Studies, 12(3), 145–162.
             28.            Sheridan, Zoe; Boman, Peter; Mergler, Amanda; & Gill, Peter (2022). »School-Based Interventions for Preventing Substance Use in Adolescents: A Systematic Review and Meta-Analysis«.Journal of Adolescent Health, 70(2), 191–202.
             29.            Strauss, Anselm & Corbin, Juliet (1998).Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory (2nd ed.). Sage Publications.
             30.            United Nations Office on Drugs and Crime (2023). World Drug Report 2023. United Nations Office on Drugs and Crime (UNODC).
             31.            Vigna-Taglianti, Federica; Burkhart, Gregor; Caria, Maria Paola; Vadrucci, Silvia; & Faggiano, Fabrizio (2022).»The Effectiveness of School-Based Prevention Programs on Alcohol, Tobacco, and Illicit Drug Use Among Adolescents: A Systematic Review and Meta-Analysis«.Prevention Science, 23(2), 202–216.
             32.            World Health Organization (2014).Global Status Report on Alcohol and Health 2014. World Health Organization.

  • تاریخ دریافت 16 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 13 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 30 فروردین 1405