قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

جایگاه صداقت در قرآن وحکمت عملی و نقش‌آفرینی آن در تعالی اجتماع

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی شیراز، شیراز، ایران
چکیده
انسان چه مدنی بالطبع باشد و چه مدنی بالاستخدام، موجودی اجتماعی است و تعالی زیست اجتماعی او مستلزم عواملی است که باعث ایجاد و تداوم نظم و انسجام جامعه می‌گردد. ازجملۀ این عوامل، میزان حاکمیّت «صداقت» بر روابط اجتماعی است. «صداقت» ملکه‌ای است نفسانی که در گفتار به‌صورت راست‌گویی و در کردار به‌صورت راست‌کرداری نمود می‌یابد و سرمنشأ آن راستی در اعتقاد است و سایر فضایل اخلاقی از این ملکۀ نفسانی نشئت می‌گیرند و بدین دلیل است که علمای اخلاق آن را «اشرف صفات نفسانیه و رئیس اخلاق ملکیّه» دانسته‌اند. این پژوهش با هدف پاسخ به این سؤال شکل‌گرفته است که: «جایگاه صداقت در قرآن و حکمت عملی چیست؟ تأثیر و نقش‌آفرینی آن در تعالی اجتماع چگونه است؟» روش این پژوهش از حیث جمع‌آوری داده‌ها، کتابخانه‌ای و ازلحاظ پردازش اطلاعات، توصیفی و تحلیلی است. نتیجه پژوهش «صدق و راستی» را به‌عنوان مهم‌ترین عامل «اعتمادزا» در اجتماع، سبب ایجاد و استمرار نظم و انسجام اجتماعی می‌داند و آن را شرط بقای جامعه و مشروعیت حاکمان می‌شمرد و «امنیّت» را به‌عنوان شاخصۀ دیگر جامعه متعالی، ره‌آورد التباس اعضای آن به صداقت در ابعاد گوناگون می‌داند. ازنظر نویسنده؛ «صدق» در اعتقاد و تطابق انگاره با عالَم واقع، زمینۀ نگرش صحیح بشریت به «پیشرفت و توسعۀ پایدار» را فراهم می‌آورد و مانع ضایع شدن حقوق آیندگان و دافع ایذاء محیط‌زیست و باعث سعادت در حیات اخروی می‌گردد. جامعۀ متعالی با تجلّی «عدالت» در عرصه‌های مختلف تحقق می‌یابد و این مهم جز با استقرار فضایل اخلاقی منبعث از ملکۀ «صداقت» غیرممکن است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Status of Truthfulness in the Qur’an and Practical Wisdom and Its Role in the Advancement of Society

نویسنده English

Ali Nikooee
Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Islamic Azad University, Shiraz , Shiraz, Iran
چکیده English

Whether human beings are social by nature or by necessity, they are inherently social beings, and the advancement of social life depends on factors that establish and sustain social order and cohesion. Among these factors is the extent to which truthfulness governs social relations. Truthfulness is a disposition of the soul that manifests as honesty in speech and integrity in conduct. It originates in the soundness of belief, and other moral virtues arise from this inner disposition. For this reason, scholars of ethics have described truthfulness as “the noblest of the qualities of the soul and the foremost of virtuous moral traits.” This study addresses the following questions: What status does truthfulness occupy in the Qur’an and practical wisdom, and how does it contribute to the advancement of society? The study employs a library-based method of data collection and adopts a descriptive-analytical approach to the examination of the collected material. The findings indicate that truthfulness and veracity are among the most important means of fostering social trust and play a fundamental role in establishing and maintaining social order and cohesion. Truthfulness is also regarded as essential to the survival of society and the legitimacy of rulers. Security, as another defining feature of an advanced society, is likewise considered a consequence of individuals’ adherence to truthfulness in its various dimensions. The study further argues that truthfulness in belief, understood as the correspondence of one’s conception with objective reality, provides the foundation for a proper understanding of progress and sustainable development. It prevents the rights of future generations from being disregarded, protects the environment from harm, and contributes to felicity in the Hereafter. An advanced society is realized through the manifestation of justice in its various spheres; such justice, however, cannot be achieved without cultivating the moral virtues that arise from the disposition of truthfulness

کلیدواژه‌ها English

Qur&‌‌‌rsquo
an
Practical wisdom
Truthfulness
Social advancement
Society
Justice
Security
Sustainable development
Social trust
 * قرآن کریم.
1.          ابن فارس، احمد بن فارس. (1404 ق). معجم المقاییس اللغه. تحقیق: هارون، عبدالسلام محمّد. چاپ اوّل. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
2.          احمدی، حسن؛ افرادی، کاظم. (1391). «سیر تفکرات پیرامون مدینۀ فاضله در جهان اسلام». آموزه‌های فلسفی اسلامی. ش 11. صص 3-30.
3.          ادیب‌خواه، محمّد هادی. (1394). «آرمان آرمان‌شهری در شهرهای آرمانی شیعه». مجلۀ مدیریت شهر و روستائی. ش 39. صص 35-56.
4.          اسفندیاری (فقیه)، مصطفی؛ مهدوی آرا، مصطفی؛ نادریان لایین، علی رضا؛ یوسفی چوبینی، صدیقه. (1395). «آرمان شهر اسلامی از منظر امام رضا (ع)». فرهنگ رضوی. ش 15. صص 99-132.
5.          اصلانی، رضا. (1380). «توسعۀ پایدار. تاریخچه. تعاریف. دیدگاه‌ها». مسکن و محیط روستا. ش 93. صص 43-48.
6.          آلوسی، محمود بن عبد الله. (1415 ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم وسبع المثانی. تحقیق: عبد الباری عطیه، علی. چاپ اوّل. بیروت: دار الکتب العلمیّه.
7.          اله وردی، تورج. (1398). «صدق در فلسفۀ علم پوپر و مفهوم سمانتیکی صدق تارسکی». فلسفۀ تحلیلی. ش 35. صص 5-55.
8.          اله وردی، تورج. (1399). «ناکارآمدی مفهوم تطابقی صدق در فلسفۀ علم پوپر». فلسفۀ تحلیلی. ش 37. صص 5-24.
9.          بحرانی، هاشم بن سلیمان. (1415 ق). البرهان فی تفسیر القرآن. تحقیق: بنیاد بعثت واحد تحقیقات اسلامی. چاپ اوّل. قم: نشر مؤسسۀ البعثه. قسم الدراسات الاسلامیه.
10.          برومند، محمّد حسین؛ جودوی، امیر؛ عباسی، مهرداد. (1384). «بررسی صدق از دیدگاه قرآن». پژوهش دینی. ش 96. صص 71-80.
11.          بهنیار، مهدی. (1394). «آرمان آرمان‌شهر». جستارهای فلسفۀ دین. ش 10. صص 21-42.
12.          پاشایی، وحید؛ علمدار علی اکبر، سمیرا. (1401). «مؤلفه‌های جامعۀ صالح در اندیشۀ امام موسی صدر». اسلام و مطالعات اجتماعی. ش 38. صص 34-61.
13.          پور شیخعلی اندوهجردی، مظفر؛ محامد، علی. (1400). «واکاوی قدم صدق در قرآن کریم». مطالعات قرآنی. ش 46. صص 9-34.
14.          جوادی آملی، عبدالله. (1389). تفسیر تسنیم. چاپ اوّل. قم: مؤسسۀ اسراء.
15.          چلپی، مسعود. (1395). جامعه‌شناسی نظم. چاپ هشتم. تهران: نشر نی.
16.          حقی برسوی، اسماعیل بن مصطفی. (بی‌تا). تفسیر روح البیان. چاپ اوّل. بیروت: دار الفکر.
17.          حویزی، عبد علی بن جمعه. (1415 ق). تفسیر نور الثقلین. تصحیح: رسولی، هاشم. چاپ چهارم. قم: نشر اسماعیلیان.
18.          دانش‌نهاد، محمّد؛ وکیلی، محمد حسین. (1401). «بررسی قرآنی نقش آرامش آفرینی صداقت و موارد استثنای آن در جامعۀ اسلامی». قرآن و علوم اجتماعی. ش 7. صص 33-55.
19.          دریابیگی، محسن. (1387). «بررسی تطبیقی مفهوم صدق در قرآن». پژوهش دینی. ش 17. صص 141-154.
20.          راغب اصفهانی، حسین بن محمّد. (1412 ق). مفردات لالفاظ القرآن الکریم. چاپ اوّل. بیروت: دار القلم.
21.          ریاحی زمین، زهرا. (1387). «جامعۀ آرمانی در کلام حضرت زهرا (س)». علوم حدیث. ش 48. صص 126-151.
22.          زمخشری، محمود بن عمر. (1407 ق). الکشاف عن الحقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل. چاپ سوم. بیروت: دارالکتاب العربی.
23.          زینلی بهزادان، فرهاد. (1401). «معناشناسی لسان صدق در قرآن کریم». پژوهش‌های قرآن و حدیث. دوره 55. ش 2. صص 382-389.
24.          سبحانی، جعفر. (1350). «قضا و قدر و پیشرفت جامعه ما». درس‌هایی از مکتب اسلام. سال 13. ش 2. صص 17-20.
25.          سلطان علی شاه، سلطان محمد بن حیدر. (1408 ق). بیان السعادۀ فی مقامات العبادۀ. چاپ دوم. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
26.          سیوطی، جلال الدین. (1376). الاتقان فی علوم القرآن. ترجمه: حائری قزوینی، سید مهدی. چاپ دوم. تهران: انتشارات امیر کبیر.
27.          سیوطی، عبد الرحمن بن ابی بکر. (1404 ق). الدر المنثور فی التفسیر المأثور. چاپ اوّل. قم: کتابخانۀ عمومی آیت الله العظمی مرعشی نجفی.
28.          صابری وزنه، حسین. (1400). «صدق در قرآن و تفسیر». دانشنامۀ جهان اسلام. ج 29. صص 509-513.
29.          صالحی شهرودی، افراسیاب؛ میر عظیمی، سید حمید رضا؛ مسعودی، عبدالهادی. (1397). «سنجش کارآمدی معنا شناسی علامۀ طباطبایی و ایزتسو در مفهوم صدق». پژوهش دینی. ش 37. صص 69-94.
30.          طباطبایی، سید محمّد حسین. (1383). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه: موسوی همدانی، سید محمد باقر. چاپ پنجم. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
31.          طبرسی، فضل بن حسن. (1412 ق). تفسیر جوامع الجامع. تصحیح: گرجی. چاپ اوّل. قم: انتشارات حوزۀ علمیۀ قم.
32.          طبرسی، فضل بن حسن. (بی‌تا). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ترجمه: نوری همدانی، حسین. چاپ اوّل. تهران: نشر فراهانی.
33.          طبری، محمّد بن جریر. (1412 ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. چاپ اوّل. بیروت: دار المعرفه.
34.          طوسی، محمد بن حسن. (بی‌تا). التبیان فی تفسیر القرآن. تصحیح: عاملی، احمد حبیب. چاپ اوّل. بیروت: دار الاحیاء التراث العربی.
35.          غرایاق زندی، داود. (1391). «نسبت اخلاق و امنیّت: امکانی برای امنیّت اخلاقی». مطالعات راهبردی. سال 15. ش 4. صص 81-108.
36.          غروی، آمنه. (1385). «مفهوم صدق از دیدگاه ویتگنشتاین». اندیشۀ دینی. ش 18. صص 1-28.
37.          غزالی، محمّد بن محمّد. (بی‌تا). احیاء علوم الدین. تحقیق: حافظ عراقی، عبد الرحیم بن حسین. بی‌جا: دار الکتب العربی.
38.          فخر رازی، محمّد بن عمر. (1420 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). چاپ اوّل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
39.          فیست، جس؛ فیست، گریگوری جی. (1388). نظریه‌های شخصیت. ترجمه: سید محمد یحیی. چاپ هشتم. تهران: نشر روان.
40.          فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (1417 ق). المحجۀ البیضاء. تصحیح: غفاری، علی اکبر. قم: جماعۀ المدرسین فی الحوزۀ علمیۀ قم.
41.          کافی، مجید. (1395)، «کاربرد صدق و توجیه آن در معرفت شناسی علم دین»، علوم انسانی صدرا، سال پنجم، ش 19، صص 230-243.
42.          کلباسی اشتری، حسین؛ حاجی زاده، پرویز (1393)، «جایگاه عدالت در اتوپیای افلاطون و مدینه فاضلۀ فارابی»، تاریخ فلسفه، سال پنجم، ش 17، صص 121-142.
43.           مدرسی، سید محمد رضا (1391)، «جایگاه اخلاق در مدینۀ فاضله در جهان اسلام»، معرفت اخلاقی، سال سوم، ش 4، صص 75-84.

  • تاریخ دریافت 02 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 24 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 02 مرداد 1405