قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

خودباوری و رشد انسان اسلامی با تأکید بر بعد اقتصادی از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه اقتصاد، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
چکیده
در این پژوهش، خودباوری به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های بنیادین در شکل‌گیری شخصیت متعادل و رشد همه‌جانبه انسان بررسی شده است. قرآن کریم انسان را موجودی برخوردار از کرامت ذاتی، اختیار و توانمندی‌های الهی معرفی می‌کند که با اتکا به ایمان، توکل و شناخت ظرفیت‌های درونی خود می‌تواند مسیر کمال و پیشرفت را طی کند. در این چارچوب، خودباوری صرفاً یک ویژگی روان‌شناختی نیست، بلکه حقیقتی برخاسته از جهان‌بینی توحیدی است که رفتار فردی و اجتماعی انسان، به‌ویژه در عرصه اقتصادی، را جهت‌دهی می‌کند. هدف پژوهش، تبیین جایگاه خودباوری در رشد انسان اسلامی با تأکید بر بُعد اقتصادی از منظر قرآن کریم است. روش تحقیق توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر آیات قرآن، تفاسیر معتبر و منابع پژوهشی معاصر است. یافته‌ها نشان می‌دهد که خودباوری قرآنی، مبتنی بر ایمان به خدا، باور به کرامت انسان، توجه به خلافت الهی و اعتماد به توانایی‌های خدادادی، به شکل‌گیری شخصیتی فعال، مسئولیت‌پذیر و تلاشگر می‌انجامد. چنین انسانی به‌جای انفعال و وابستگی، مسیر کار، تولید و بهره‌گیری صحیح از استعدادها و منابع را برمی‌گزیند. در نگاه قرآن، خودباوری با توکل پیوندی ناگسستنی دارد؛ انسان مؤمن ضمن آگاهی از محدودیت‌های خویش، از ظرفیت‌های الهی برای تحقق اهداف مشروع بهره می‌گیرد. ازنظر اقتصادی، خودباوری قرآنی آثار مهمی دارد: تقویت روحیه کار مولد و پرهیز از اتکای منفعلانه؛ حفظ عزت و کرامت انسانی و جلوگیری از ذلت اقتصادی؛ تقویت مسئولیت اجتماعی از طریق انفاق، تعاون و مشارکت؛ و هدایت رفتار اقتصادی از منفعت‌طلبی فردی به‌سوی عدالت، رفع فقر و کاهش نابرابری. بدین‌سان، خودباوری نه‌تنها کنش اقتصادی مؤثر را برمی‌انگیزد، بلکه بنیان‌های اخلاقی و اجتماعی اقتصاد را نیز تحکیم می‌کند. بر این اساس، خودباوری قرآنی الگویی برای «انسان اقتصادی اسلامی» ارائه می‌دهد؛ انسانی که در عین اعتمادبه‌نفس و استقلال، رفتار اقتصادی خود را در چارچوب عبودیت، عدالت و خدمت اجتماعی تنظیم می‌کند. رشد انسان اسلامی در پیوند ایمان، کرامت، تلاش و مسئولیت معنا می‌یابد و خودباوری در منطق قرآن، مؤلفه‌ای تربیتی و تمدنی در مسیر تعالی انسان و زیست مؤمنانه است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Self-Belief and the Development of the Muslim Individual, with Emphasis on the Economic Dimension: A Qur’anic Perspective

نویسنده English

Bagher Hesamiazizi
Assistant Professor, Department of Economics, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

This study examines self-belief as a fundamental component in the formation of a balanced personality and the comprehensive development of the human being. The Holy Qur’an presents the human being as endowed with intrinsic dignity, free will, and God-given capacities and as capable of pursuing the path of perfection and advancement through faith, trust in God, and awareness of his or her inner potential. Within this framework, self-belief is not merely a psychological trait; rather, it is a reality grounded in a monotheistic worldview that guides individual and social conduct, particularly in the economic sphere. The study aims to elucidate the status of self-belief in the development of the Islamic individual, with particular emphasis on its economic dimension, from the perspective of the Holy Qur’an. Employing a descriptive-analytical method, the research draws on Qur’anic verses, authoritative exegetical works, and contemporary scholarly sources. The findings indicate that Qur’anic self-belief—grounded in faith in God, recognition of human dignity, awareness of divine vicegerency, and confidence in God-given abilities—contributes to the formation of an active, responsible, and industrious personality. Rather than embracing passivity and dependence, such an individual engages in work and production and makes proper use of available talents and resources. From a Qur’anic perspective, self-belief is inseparably connected with trust in God. While remaining conscious of personal limitations, the believer draws upon God-given capacities in pursuit of legitimate goals. In the economic sphere, Qur’anic self-belief produces several significant effects: it strengthens commitment to productive work and discourages passive dependence; safeguards human dignity and prevents economic humiliation; reinforces social responsibility through charitable giving, cooperation, and participation; and redirects economic conduct from narrow self-interest toward justice, poverty alleviation, and the reduction of inequality. Self-belief therefore not only motivates effective economic activity but also strengthens the ethical and social foundations of economic life. Accordingly, Qur’anic self-belief offers a model of the “Islamic economic agent”—an individual who combines self-confidence and independence with economic conduct governed by servitude to God, justice, and service to society. The development of the Muslim individual is realized through the interrelationship of faith, dignity, endeavor, and responsibility. Within the Qur’anic framework, self-belief constitutes both an educational and a civilizational principle that guides human beings toward perfection and a faith-centered way of life.

کلیدواژه‌ها English

Self-belief
Holy Qur&‌‌‌rsquo
an
Economic development
Muslim individual
*قرآن کریم.
۱. نهج‌البلاغه. (۱۳۷۹). محمد بن حسین شریف رضی. قم: مشهور.
2. ابراهیمی‌زاد جویمی، رقیّه؛ تلاشان، فرج. (1394). اصول اخلاقی اقتصادی در عرصة توزیع از دیدگاه قرآن و احادیث. پژوهشنامه معارف قرآنی (17). 5. صص 125-149.
۳. ایازی، سیدعلی‌نقی. (۱۴۰۲). «دین‌داری و تاب‌آوری اجتماعی در آموزه‌های قرآنی». فصلنامه مشکوه. پیاپی ۱۵۸. صص ۶۴-۸۷.
4. بذرپاش، مهرداد؛ صالحی، وحید. (1405). «تبیین جامعه شناختی رابطه توسعه پایدار و حقوق بشر در بستر اندیشه اسلامی. فصلنامه علمی مطالعات حقوق بشر اسلامی. دوره 15. صص 1-18.
5. ذوالفقاری، علی؛ میرزائی، محمد. (1404،). «عوامل موثر بر تحقق هم گرایی اجتماعی از منظر قرآن کریم». فصلنامه مشکوه. 44(2). صص 120-142.
6. صدر، محمدباقر. (۱۳۸۵). اقتصادنا. تهران: موسسه بوستان کتاب.
7. صالحی، مرضیه؛ رخشنده ابرقویی، مریم؛ احمدی، افشین. (1400). «افزایش اعتماد به نفس در روان شناسی دین» مجله مطالعات روانشناسی و علوم تربیتی ، دوره 4. شماره 25. صص 1-12.
8. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۴۱۷ ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
9. سجادی، سید ابوالقاسم. حسینی، سید محمد. و دیگران. (۱۴۰۲ ش). «تحلیل الگوی رفتار اقتصادی خلیفه الهی در نظام اسلامی: رویکردی بر پایه تولید و مصرف پایدار». فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد و مدیریت اسلامی. دوره ۱۱. شماره ۲. صص ۳۵-۶۰.
10. طبرسی، فضل بن حسن. (۱۳۷۲). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو.
11. فخر رازی، محمد بن عمر. (۱۴۲۰ ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
12. قرائتی، محسن. (۱۳۸۳). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
13. حسینی، مهدیه؛ برهمن، مریم. (۱۴۰۲). «ضعف اراده آدمی و روش‌های اصلاح آن بر اساس قرآن کریم». فصلنامه مشکوه. پیاپی ۱۵۸. صص ۱۴۱-۱۶۳.
14. جوادی آملی، عبدالله. (1398). حیات حقیقی انسان در قرآن. نوبت چاپ 8. جلد 15. قم: اسراء.
15. حسامی‌عزیزی، باقر. (۱۴۰۴). «خودباوری از منظر قرآن کریم و تأثیر آن بر ابعاد مختلف رشد: عبادی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی». مطالعات فهم قرآن. ۲ (۳). صص ۱۵۹۱۷۵. https://doi.org/10.22080/qhs.2025.5869
16. رفیعی مجومرد، زهرا. (۱۴۰۳). «جایگاه خودباوری در استقلال اقتصادی از منظر نهج‌البلاغه». فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج البلاغه. ۲۳ (۳). صص ۱۴۷-۱۶۶.
17. فلاحیان‌بیشه، ملیحه؛ محرابی، زهره. (۱۴۰۴). «نقش عوامل فرهنگی ـ اقتصادی در تقویت اقتدار ملی با تأکید بر دین، نظم، خودباوری و اقتصاد مقاومتی در جامعه اسلامی». چهارمین همایش ملی دین، فرهنگ و اقتدار ملی. 1-23.
18. فعالی، محمدتقی. (۱۳۹۴). «خودباوری: چالش‌ها و راهکارها (با تاکید بر نگرش دینی)». پژوهش‌های اخلاقی. سال پنجم. شماره ۴. صص ۵۳-۸۲.
19. مصباحی‌مقدم، غلامرضا؛ رعایایی، مهدی؛ همتیان، مهدی. (۱۳۹۲). «مولفه های غیر مادی رشد اقتصادی از منظر قرآن کریم». مطالعات اقتصاد اسلامی. سال 6. شماره 1 پیاپی 11. صص 61-90.
20. عاشوری، حسین. خوش‌نیت، غلامرضا. (۱۴۰۴). «جایگاه خودباوری در پیشرفت جامعه اسلامی از دیدگاه آیات و مقام معظم رهبری». یازدهمین همایش علمی پژوهشی علوم تربیتی و روانشناسی، آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی ایران. تهران.1-12. https://civilica.com/doc/2471548
21. عبدالهی عابد، صمد؛ قبادی، مهری. (۱۳۹۳). «راهکارهای قرآن برای رونق اقتصادی». سراج منیر. ۵ (۱۶). صص ۱۰۹-۱۳۰. doi: 10.22054/ajsm.2014.1331
22. علیزاده، فرشته؛ قطبی، ثریا. (۱۴۰۲). «خودباوری در روایات امام علی (ع)». فصلنامه مشکوه. پیاپی ۱۵۸. صص ۳۳-۶۳.
23. میرمعزی، سیدعباس. (۱۳۹۰). مبانی اقتصاد اسلامی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
24. مهدوی‌فرد، امیرعباس؛ مرادی، محمد. (۱۴۰۵). «فرآیندشناسی خلق روحیه خودباوری در سیره معصومان (ع)». فصلنامه پژوهش‌های اخلاقی. ۱۶ (۴). صص ۲۴۵-۲۶۷.
25. مطهری، مرتضی. (1402). انسان و ایمان. تهران: صدرا.
26. مصباح یزدی، محمدتقی. (۱۳۸۷). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
27. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (1374). تفسیر نمونه. قم: دارالکتب الاسلامیه.
28. معصومی، سید ابراهیم. (۱۴۰۴). «تبیین نظریه مقاومت و نصرت الهی با تأکید بر آیه ۴۰ سوره حج؛ مبنایی برای الگوی پیشرفت (اسلامی-ایرانی) در اندیشه سیاسی آیت‌الله خامنه‌ای». فصلنامه مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی. دوره ۱۳. شماره ۴ (پیاپی ۳۶). زمستان ۱۴۰۴.
29. میلانی، جمیل. (۱۳۹۴). «اقتصاد مقاومتی و خودباوری ملی، فرصت‌ها و چالش‌های تحقق آن». مجله اقتصادی. شماره ۷ و ۸. صص ۵-۲۲.
30. میرزایی، مصطفی؛ غفاری، حسین؛ کمالی، محمدمهدی. (۱۳۹۵). «انسان و عمومیت خلافت الهی». آموزه‌های فلسفه اسلامی، 11(19). صص 131-152.
1.     Bandura, Albert. (1997m). Self-efficacy: The Exercise of Control. New York: W.H. Freeman.
2.     Chapman, Samuel. (2022m). “Faith and economic motivation: Revisiting moral capital in contemporary societies”. Oxford Islamic Studies Journal. 14 (2). 89–113.
3.     Haque, Amber. & Keshavarzi, Hooman. (2023m). “Islamic psychology and the moral economy”. Journal of Religion and Society. 25 (1). 44–62.
4.     Singh, Rajiv. (2024m). “Religious self-belief and youth economic behavior in Southeast Asia”. Asian Economic Review. 36 (4). 210–233.

  • تاریخ دریافت 19 اردیبهشت 1405
  • تاریخ بازنگری 15 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 02 مرداد 1405