قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

حسن تعبیر و مدیریت تنش‌های اجتماعی در قرآن کریم: خوانش بلاغی و تربیتی

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه آزاد اسلامی شاهرود، شاهرود، ایران(نویسنده مسئول)
2 دانشجوی کارشناسی ارشد، مطالعات قرآن و حدیث-معارف قرآن،دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، شاهرود، ایران
چکیده
حُسن تعبیر در قرآن کریم نه‌تنها یک ویژگی زبان یا آرایه ادبی است، بلکه ابزار گفتمانی قدرتمند و هدفمندی است که در پیشگیری از گسست‌های هویتی، انسجام و ترمیم روابط انسانی و مدیریت تنش‌های اجتماعی به کار می‌رود. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد بلاغی-تربیتی به آیات قرآن، نشان می‌دهد که قرآن کریم در مواجهه با موقعیت‌های حساس، تنش‌زا و پرچالشی چون خطا و لغزش، مخالفت، مصائب و وقایع تلخ، احکام و حدود، روابط خانوادگی، گفت‌وگوهای جمعی، ترمیم پیوندهای گفت‌وگویی و هشدارها و وعیدهای اخروی که تصریح مستقیم به آن‌ها، به کاهش ارتباط سازنده، خدشه‌دار شدن کرامت مخاطب و ایجاد تنش، تقابل و اضطراب می‌انجامد از سازوکارهایی چون تفکیک هویت فرد از فعل خطا (زلّه به‌جای عصیان)، تعلیق داوری شتاب‌زده (با ساختارهای شرطی و جابه‌جایی مسئولیت)، فاصله بلاغی (تمثیل غیرعینی)، جابه‌جایی افق معنایی (از مفهوم زوال به توفی و بازگشت)، برجسته‌سازی اخوت دینی در قصاص، توالی تدریجی و نواهی زبانی (اصلاح خانوادگی) و ساختاربندی مشروط و لایه‌لایه وعیدها بهره می‌برد. این رویکرد، خشونت کلامی و هیجانی را کنترل کرده، شأن و کرامت مخاطب را حفظ نموده، التزام اخلاقی درونی را پرورش می‌دهد و زمینه استمرار تعاملات و اصلاح و تحول تدریجی و انسجام و همبستگی اجتماعی را فراهم میسازد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که حسن تعبیر در قرآن، کانون تحول گفتمانی از منطق سلطه و تقابل به منطق دعوت و همبستگی است؛ تحولی که ریشه در عصر تنش‌زای نزول قرآن دارد و الگویی پیشگیرانه و کاربردی جهت مدیریت مناسبات انسانی در دنیای معاصر ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Euphemism and the Management of Social Tensions in the Holy Qur’an: A Rhetorical and Pedagogical Reading

نویسندگان English

roghayeh khalili 1
fatemeh maleki 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Islamic Azad University, Shahrood , Shahrood, Iran (Corresponding Author)
2 Master's Student, Quran and Hadith Studies (Quranic Teachings), University of Quranic Sciences and Teachings, Shahroud, Iran
چکیده English

Euphemistic expression in the Holy Qur’an is not merely a linguistic feature or literary device; rather, it constitutes a powerful and purposeful discursive strategy for preventing identity-based fractures, promoting social cohesion, repairing human relationships, and managing social tensions. Employing a descriptive-analytical method and a rhetorical-pedagogical approach to Qur’anic verses, this study demonstrates that the Qur’an uses euphemistic strategies when addressing sensitive, tension-laden, and challenging situations. These include human error and lapses, opposition, afflictions and painful events, legal rulings and penalties, family relations, collective dialogue, the restoration of communicative bonds, and eschatological warnings and threats. Direct reference to such matters may impede constructive communication, undermine the dignity of the addressee, and generate tension, confrontation, and anxiety. In such contexts, the Qur’an employs a range of discursive mechanisms, including distinguishing an individual’s identity from the wrongful act by referring to a “lapse” rather than “disobedience”; suspending hasty judgment through conditional constructions and the reassignment of responsibility; creating rhetorical distance through indirect analogy; shifting the semantic horizon from annihilation to the taking of the soul and return; emphasizing religious brotherhood in the context of retribution; employing gradual sequencing and linguistically mitigated prohibitions in the reform of family relations; and formulating warnings through conditional and multilayered structures. These strategies restrain verbal and emotional violence, preserve the dignity and status of the addressee, foster internal moral commitment, and create the conditions necessary for sustained interaction, gradual reform and transformation, and social cohesion and solidarity. The findings indicate that euphemistic expression lies at the heart of a Qur’anic discursive transformation from the logic of domination and confrontation to that of invitation and solidarity. Rooted in the tension-filled circumstances of the Qur’an’s revelation, this approach offers a preventive and practical model for managing human relationships in the contemporary world.

کلیدواژه‌ها English

Euphemistic expression
Refined speech
Qur&‌‌‌rsquo
anic rhetoric
Religious language
Social action
Tension management
قرآن کریم.
1.     ابن فارس، احمد بن فارس. (۱۴۱۶ ق). معجم مقاییس اللغة. بیروت: دارالفکر.
2.     ابن عاشور، محمد بن طاهر، (بی‌تا)، التحریرو التنویر، بیروت: موسسۀ التاریخ، چاپ اول.
3.     استوار، الهام.(۱۴۰۰). نقد و بررسی چگونگی انعکاس حسن تعبیرهای قرآن کریم در حیطه اخلاق جنسی در ترجمه‌های فارسی معاصر، دانشگاه شیراز، دانشکده الهیات و معارف اسلامی.
4.     باقری، خسرو. (۱۳۹۰). هویت، تربیت و معنای زندگی. تهران: انتشارات سمت.
5.     جرجانی، عبدالقاهر. (۱۴۰۴ ق). دلائل الإعجاز. قاهره: مکتبة الخانجی.
6.     جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۵). تفسیر تسنیم. قم: مرکز نشر اسراء.
7.     چگینی، رضوان؛ غفاری، مجتبی؛ محمدی، روح الله. (1401). «تحلیل اسلوب خطاب در قرآن و خُطب نهج‌البلاغه». فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های نهج‌البلاغه. دوره 21. ش 4. صص 99-129.
8.     حسینی همدانی، سید محمد. (1404 ق). انوار درخشان، تحقیق محمد باقر بهبودی، تهران: کتابفروشی لطفی
9.     خرمشاهی، بهاءالدین. (۱۳۸۹). دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی. تهران: نشر دوستان.
10. خلیل بن احمد فراهیدی. (۱۴۰۹ ق). کتاب العین. قم: هجرت.
11. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ ق). الذریعة إلی مکارم الشریعة. قاهره: دارالسلام.
12. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ ق). مفردات ألفاظ القرآن. دمشق: دارالقلم.
13. رضایی اصفهانی، محمد علی (1387). تفسیر قرآن مهر، قم: پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآنی. چاپ اول.
14. زرکشی، بدرالدین محمد. (۱۳۸۲). البرهان فی علوم القرآن. تهران: امیرکبیر.
15. زرقانی، محمد عبد العظیم. (1385. العرفان فی علوم القرآن، مترجم: محسن آرمین، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی.
16. زمخشری، محمود بن عمر. (۱۴۰۷ ق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دارالکتب العلمیة.
17. سیدرضی، محمدبن الحسین. (1414 ق). نهج‌البلاغه. قم: هجرت. چاپ اول.
18. سیوطی، جلال‌الدین. (۱۴۰۸ ق). الإتقان فی علوم القرآن. بیروت: دارالفکر.
19. شاهسوندی، زهره؛ خانه زاد، امید. (1391. «زبان شناسی خطاب در قرآن». پژوهش‌های قرآنی. 18(2). صص 82-98.
20. شمیسا، سیروس. (۱۳۷۴). کلیات سبک شناسی. تهران: انتشارات فردوس: چاپ سوم.
21. مولانی نیا، عزت الله. (1383). اسالیب بیانی قرآن کریم. تهران: فرهنگ سبز. چاپ اول.
22. شریعتی، علی. (۱۳۷۹). بازگشت به خویشتن. تهران: حسینیه ارشاد.
23. صفوی، کورش. (۱۳۹۴). درآمدی بر معناشناسی. تهران: سمت.
24. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۳۷۴). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
25. طبرسی، فضل بن حسن. (1372). مجمع‌البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو. چاپ سوم.
26. طه عبدالرحمن. (۲۰۰۰). سؤال الأخلاق: مساهمة فی النقد الأخلاقی للحداثة. الدار البیضاء: المرکز الثقافی العربی.
27. قرشی سید علی اکبر. (1371). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ ششم.
28. گیدنز، آنتونی. (۱۳۹۳). جامعه و هویت. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: نی.
29. مدرسی، محمدجواد. (۱۳۹۰). بلاغت و زبان قرآن. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
30. مطهری، مرتضی. (۱۳۸۰). تعلیم و تربیت در اسلام. تهران: صدرا.
31. معین، محمد. (۱۳86). فرهنگ معین. تهران: ادنا. چاپ چهارم.
32. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. (1374). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ اول.
Fan, Zhiqiang. (2006). The Mechanism of Euphemism: A Cognitive Linguistic Interpretation. US-China Foreign Language, Volume 4, No.7 Serial No. 34.
33.       Rawson, Hugh. 1981. A Dictionary of Euphemisms and Other Doubletalk. NewYork: Crown Publishers, Inc.

  • تاریخ دریافت 02 فروردین 1405
  • تاریخ بازنگری 11 خرداد 1405
  • تاریخ پذیرش 02 مرداد 1405