قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

عوامل و موانع همبستگی اجتماعی از منظر قرآن و سنت مبتنی بر تحلیل مضمون

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسنده
استاد یار، گروه جامعه شناسی، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ایران
چکیده
ماندگاری و پیشرفت جوامع نیازمند تقویت همبستگی اجتماعی از سویی و طرد موانع آن از سوی دیگر است. همبستگی اجتماعی به عنوان عنصری کلیدی برای حفظ ساختار جامعه و دستیابی به توسعه پایدار، مورد تاکید قرار گرفته است. عوامل گوناگونی می‌توانند زمینه‌ساز این مهم باشند. زبان، قومیت، ملیت، دشمن مشترک، مشارکت اجتماعی، عدالت، و همچنین ارزش‌ها و هنجارهای مشترک، در زمره پدیده‌هایی هستند که به عنوان پایه‌های همبستگی در علوم اجتماعی از آنها یاد می‌شود. در این نوشتار تلاش شده است تا با بررسی عوامل و موانع همبستگی اجتماعی از منظر قرآن و سنت، درکی جامع‌تر از این موضوع حاصل شود. این پژوهش مطالعه‌ای کیفی و با استفاده از روش تحلیل مضمون پردازش شده تا بتوان تصویری جامع از رویکرد قرآن و سنت به همبستگی اجتماعی، ارائه دهد. نتایج به دست آمده نشان می‌دهند که همبستگی اجتماعی از منظر آموزه‌های دینی میثاقی الهی در نظام اجتماعی است (مضمون هسته) که عواملی آن را تقویت و یا تضعیف می‌کنند (مضامین اصلی) از منظر قرآن و سنت، ایمان مشترک، انسجام و پیروی از آموزه‌های دینی، عواطف اجتماعی مؤمنانه، تقویت پیوندهای میان نسلی، تاکید بر اشتراکات اعتقادی، همگرایی مبتنی بر نظام ارزشی و هنجاری مشترک، گسترش عدالت و ایجاد قانون واحد به عنوان پایه‌های اصلی همبستگی اجتماعی شناخته می‌شوند. (مضامین فرعی تقویت کننده) در مقابل، عواملی نظیر اختلافات مذهبی، دامن زدن به دوگانگی‌ها و نزاع‌های داخلی، ناسیونالیسم اغراق‌آمیز موانع جدی در تحقق همبستگی اجتماعی مطرح هستند. (مضامین فرعی تضعیف کننده) نتیجه آن که همبستگی اجتماعی ضرورتی انکارناپذیر برای پایایی و پویایی جامعه است. از این رو تقویت عوامل برانگیزاننده همبستگی و تضعیف موانع هم از سوی مردم و کنشگران فرهنگ عمومی جامعه و هم از سوی حاکمیت باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Factors Promoting and Hindering Social Cohesion from the Perspective of the Qur’an and Sunnah: A Thematic Analysis

نویسنده English

esmaeel cheraghi kootiani
Assistant Professor, Department of Sociology, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

The continuity and advancement of societies require both the strengthening of social solidarity and the removal of the obstacles that undermine it. Social solidarity is widely regarded as a key element in preserving the structure of society and achieving sustainable development. Various factors may contribute to its formation and consolidation. Language, ethnicity, nationality, the presence of a common enemy, social participation, justice, and shared values and norms are among the phenomena identified in the social sciences as foundations of solidarity. This study seeks to provide a more comprehensive understanding of the subject by examining the factors that strengthen social solidarity and the barriers that hinder it from the perspective of the Qur’an and Sunnah. Adopting a qualitative approach, the study employs thematic analysis to present a systematic account of the Qur’anic and Prophetic perspectives on social solidarity. The findings indicate that, according to religious teachings, social solidarity constitutes a divine covenant within the social order (core theme) and is influenced by factors that either reinforce or weaken it (main themes). From the perspective of the Qur’an and Sunnah, shared faith, unity and adherence to religious teachings, faith-based social sentiments, the strengthening of intergenerational bonds, emphasis on common beliefs, convergence based on a shared system of values and norms, the promotion of justice, and the establishment of a unified legal framework constitute the principal foundations of social solidarity (strengthening subthemes). Conversely, religious discord, the intensification of social divisions and internal conflicts, and excessive nationalism constitute serious barriers to the realization of social solidarity (weakening subthemes). The study concludes that social solidarity is indispensable to the stability, continuity, and dynamism of society. Accordingly, both the reinforcement of the factors that foster solidarity and the mitigation of the barriers that undermine it require serious attention from members of the public, actors who shape the broader culture of society, and governing institutions

کلیدواژه‌ها English

Solidarity
Social solidarity
Social cohesion
Unity
Convergence
*. قرآن کریم.
*نهج‌البلاغه.
ابراهیم‌زاده آملی. عبدالله. (1389). «اسلام و همبستگی اجتماعی». پیام. ش 102.. صص 96-106.
ابن‌منظور. محمدبن مکرم. (1369). لسان العرب. قم: دارالفکر.
ابن‌خلدون. عبدالرحمن. (1366). مقدمه ابن خلدون. ج 1. ترجمه محمدپروین گنابادی. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
کوهن. آلوین استانفورد. (1369). تئوری‌های انقلاب. ترجمه علیرضا طیب. تهران: قومس.
اویسی. کامران. (1403). «تبیین نقش مؤلفه‌های بینشی در شکل‌گیری انقلاب اسلامی به‌مثابه پدیده‌ای اجتماعی از منظر قرآن». پژوهش‌های قرآن و حدیث. سال 4. ش 14. DOI:10.22034/arq.2024.206181.
آبراهامز. جی. اچ. (1369). مبانی و رشد جامعه‌شناسی. ترجمه حسن پویان. تهران: چاپخش.
بیرو. آلن. (1375). فرهنگ علوم اجتماعی. ترجمه باقر ساروخانی. تهران: کیهان.
جانسون. چالمرز. (1363). تحول انقلابی. ترجمه حمید الیاسی. تهران: امیرکبیر.
جوادی آملی. عبدالله. (1391). تسنیم. ج 25. قم: اسرا.
حسامی. فاضل. (1390). «همبستگی اجتماعی در قرآن». معرفت فرهنگی اجتماعی. سال دوم. ش 8. صص 29-48.
حیدری. غلامحسین. (1390). «همبستگی اجتماعی در نگاه اسلام». پژوهش اجتماعی. سال 4. ش 13. صص 95-117.
خمینی. روح‌الله. (1389). صحیفه امام. ج 13. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
دشتی. محمد. (1383). نهج‌البلاغه. قم: مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین.
دفتر همکاری حوزه و دانشگاه. (1373). درآمدی به جامعه‌شناسی اسلامی (1): تاریخچه جامعه‌شناسی. تهران: سمت.
دورکیم. امیل. (1389). درباره تقسیم کار اجتماعی. ترجمه باقر پرهام. بابل: کتابسرای بابل.
دیلمی. حسن بن محمد. (1367). أعلام الدین فی صفات المؤمنین. قم: مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث.
ریتزر. جورج. (1380). نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر. ترجمه محسن ثلاثی. تهران: انتشارات علمی.
طباطبایی. محمدحسین. (1363). المیزان فی تفسیر القرآن. ترجمه محمدباقر موسوی همدانی. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طباطبایی. محمدحسین. (1390). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
الطبرسی. ابوعلی فضل بن حسن. (1415). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ج 9. بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات.
الطبرسی. محمد بن حسن. (1408). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ج 3. بیروت: دارالمعرفه.
عابدی جعفری. حسن. محمدسعید تسلیمی. ابوالحسن فقیهی. محمد شیخ‌زاده. (1390). «تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی». اندیشه مدیریت راهبردی. سال پنجم. ش 10. ص 151-198.
عنایت. حمید. (1380). اندیشه سیاسی در اسلام معاصر. تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمی.
فضل‌الله. سیدمحمدحسین. (1419). من وحی القرآن. چاپ دوم. بیروت: دارالملاک للطباعه و النشر.
قطب. سید. (1412). فی ظلال القرآن. چاپ هفدهم. قاهره: دارالشروق.
قمی. عباس. (1378). مفاتیح الجنان. قم: دلیل ما.
کرایب. یان. (1382). نظریه اجتماعی کلاسیک: مقدمه‌ای بر اندیشه مارکس، وبر، دورکیم و زیمل. ترجمه شهناز مسمی‌پرست. تهران: آگه.
کلینی. محمد بن یعقوب. (1382). الروضه من الکافی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
کوزر. لوئیس. برنارد روزنبرگ. (1378). نظریه‌های بنیادی جامعه‌شناختی. ترجمه فرهنگ ارشاد. تهران: نشر نی.
گیدنز. آنتونی. (1387). جامعه‌شناسی. ترجمه منوچهر صبوری. تهران: نی.
مجلسی. محمدباقر. (1403). بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
محصص. مرضیه. فاطمه‌سادات میروکیلی. (1401). «مؤلفه‌های همبستگی اجتماعی با تأکید بر تحلیل مضمون سوره آل عمران». پژوهش‌های اجتماعی اسلامی. سال 28. ش 125. بهار و تابستان. صص 157-184.
مدرسی. سیدمحمدتقی. (1419). من هدی القرآن. تهران: دار محبی الحسین.
مریجی. شمس‌الله. اسماعیل چراغی کوتیانی. (1389). «تبیین جامعه‌شناختی مؤلفه‌های همبستگی اجتماعی در جامعه مهدوی». مشرق موعود. ش 14. صص 59-84.
مصباح یزدی. محمدتقی. (1390). جامعه و تاریخ از نگاه قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی. محمدتقی. (1391). پرسش‌ها و پاسخ‌ها. ج 3. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی. محمدتقی. (1391). رساترین دادخواهی و روشنگری: شرح خطبه فدکیه. ج 1. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی. محمدتقی. (1393). انسان‌سازی در قرآن. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی. محمدتقی. (1394). اخلاق در قرآن. ج 3. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مصباح یزدی. محمدتقی. (1394). اخلاق در قرآن. ج 1. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
مطهری. مرتضی. (1370). مجموعه آثار. ج 3. تهران: صدرا.
مطهری. مرتضی. (1375). مجموعه آثار. ج 14. تهران: صدرا.
الموسوی الخمینی. روح‌الله. (1381). المکاسب المحرمة. ج 2. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
نظری. نصرالله. (1390). «انسجام اجتماعی از منظر قرآن کریم». پژوهش‌های میان‌رشته‌ای قرآن کریم. سال دوم. ش 5. پاییز و زمستان. صص 27-36.
یعقوبی. عبدالرسول. (1383). عوامل همبستگی و گسستگی ایرانیان. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

  • تاریخ دریافت 22 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 18 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 11 بهمن 1404