قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

راهبردهای معارضان توحید اجتماعی در جوامع و شیوه های مقابله با آن در سیره پیامبران با تاکید بر قرآن

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استاد،گروه منطق فهم دین،پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی،تهران،ایران
2 سطح چهار،تفسیر تطبیقی،موسسه آموزش عالی حوزوی معصومیه خواهران،قم،ایران(نویسنده مسئول)
چکیده
بنا بر آیات قرآن و گزارش‌های تاریخی همه پیامبران دعوت خود را از توحید و نفی هرگونه بت‌پرستی آغاز کردند. این توحید که ماهیتی اجتماعی داشت، ضد آیین حاکمه یعنی مبنای ایدئولوژیک رژیم سلطه بوده و مشروعیتِ بنیان حکومت آنان را زیر سؤال می‌برد؛ به همین علت حاکمان و اشراف عصر پیامبران در برابر دعوت به این توحید، دست به ستیزه‌جویی زدند. مسئله این پژوهش استخراج و تحلیل راهبردهای معارضان توحید اجتماعی در جوامع و شیوه‌های مقابله با آن در سیره انبیاء با تأکید بر قرآن است. ضرورت تحقیق این است که نظام استکباری در عصر حاضر نیز با راهبردهای مشابه مردم را از بندگی خدا دور کرده و به بندگی خود می‌کشانند و برای مقابله، باید بر این راهبردها احاطه داشت. یافته‌های تحقیق که بر اساس روش کتابخانه‌ای و با رویکرد اکتشافی انجام‌شده، نشان می‌دهد سوءاستفاده از احساسات غلط و فقر فرهنگی مردم و ادعای ربوبیت؛ استخفاف قوم برای جلوگیری از اعتراض، استفاده از عالمان منحرف، انحصارطلبی و طبقاتی‌کردن جامعه، بی‌منطقی، تهدید، تهمت‌زدن و مقابله خونین راهبردهای مشترک آنان در مقابله با توحید اجتماعی بوده است. در مقابل پیامبران با تأکید بر تعقل و اصلاح بینش مردم، مبارزه با نظام‌های اجتماعی مبتنی بر شرک و استکبار، تأکید بر برابری انسان‌ها و ایجاد جوامع توحیدی به‌وسیله نهادینه‌سازی ارزش‌های الهی در ساختارهای اجتماعی، بر مؤلفه‌های بنیادین و الزامات توحید به‌مثابه نظریه اداره جامعه استقامت ورزیدند. شناسایی این شیوه‌ها می‌تواند به‌عنوان راهکارهای قرآنی برون‌رفت از استثمار نظام سلطه در دنیای فرعون‌زده امروزی بازتعریف و عملیاتی شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Strategies Employed by the Opponents of Social Tawḥīd and Prophetic Methods of Countering Them: A Qur’an-Based Study

نویسندگان English

MohAmad Arabsalehei 1
farideh pishvaei 2
1 Professor, Department of the Logic of Religious Understanding, Research Institute for Islamic Culture and Thought, Tehran, Iran
2 Level 4, Comparative Exegesis, Masoumiyeh Seminary Higher Education Institute for Women, Qom, Iran (Corresponding Author)
چکیده English

According to Qur’anic verses and historical accounts, all prophets began their missions by calling people to monotheism and rejecting every form of idolatry. This monotheistic call had an inherently social dimension and directly opposed the dominant creed—the ideological foundation of the ruling order—thereby challenging the legitimacy of the prevailing systems of government. Consequently, the rulers and elites of the prophets’ societies responded to the call to monotheism with hostility. This study seeks to identify and analyze the strategies employed by opponents of social monotheism (Tawḥīd) and the methods adopted by the prophets to confront them, with particular emphasis on the Qur’an. The significance of the study lies in the fact that contemporary hegemonic systems employ similar strategies to distance people from servitude to God and subject them to their own domination. Effective resistance to such systems therefore requires a comprehensive understanding of these strategies. Employing a library-based method and an exploratory approach, the study finds that the opponents of social monotheism (Tawḥīd) commonly employed such strategies as exploiting misguided popular sentiments and cultural deprivation, claiming lordship, humiliating people to suppress protest, enlisting deviant religious scholars, promoting monopolistic practices and social stratification, obstructing rational thought, issuing threats, making accusations, and resorting to violence. In response, the prophets consistently emphasized rational reflection and the reform of people’s perceptions, confronted social systems founded on polytheism and arrogance, affirmed human equality, and sought to establish monotheistic societies by institutionalizing divine values within social structures. Through these measures, they upheld the fundamental principles and requirements of monotheism as a comprehensive theory of social governance. These prophetic methods may be rearticulated and operationalized as Qur’anic strategies for liberating contemporary societies from exploitation and domination within a world governed by Pharaonic systems

کلیدواژه‌ها English

Social monotheism
Opponents
Strategy
Prophets
Qur&‌‌‌rsquo
an
*قرآن کریم.
     1.          اخترشهر، علی. (1380). «گونه‌شناسی طبقات اجتماعی در قرآن». مجله علوم سیاسی. ش 15.
     2.          بلاغی، صدرالدین. (1381). قصص قرآن. تهران: امیرکبیر.
     3.          پیشوایی، مهدی. (1379). تاریخ اسلام. قم: نشر معارف.
     4.          جادالمولی، محمد احمد. (1380). قصه‌های قرآنی. قم: پژواک اندیشه.
     5.          جوادی آملی، عبدالله. (1398). ادب توحیدی انبیاء در قرآن. تحقیق سعید بندعلی. قم: اسراء.
     6.          حسن‌بیگی، ابراهیم. (1394). مدیریت راهبردی. تهران: سمت.
     7.          حکیم، محمدباقر. (1374). القصص القرآنی. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة.
     8.          خامنه‌ای، سیدعلی. (1392). طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن. قم: صهباء.
     9.          دهخدا، علی‌اکبر. (1377). لغتنامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
 10.          رسولی محلاتی، سیدهاشم. (1382). تاریخ انبیا؛ قصص قرآن از آدم تا خاتم. قم: بوستان کتاب.
 11.          طاقتی، محمدباقر. (1384). شیوه عملکرد سیاسی پیامبران. همدان: مصفای الوند.
 12.          طالقانی، سیدمحمود. (1362). پرتوی از قرآن. تهران: شرکت سهامی انتشار.
 13.          طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1390ق). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
 14.          طبری، محمدبن جریر. (1412ق). جامع البیان. بیروت: دارالمعرفه.
 15.          عرب صالحی، محمد؛ پیشوایی، فریده. (1403). توحید اجتماعی با تأکید بر قرآن و اندیشه‌های آیت‌الله خامنه‌ای. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
 16.          عمید، حسن. (1389). فرهنگ عمید. گردآورنده: عزیزالله علیزاده. تهران: راه رشد.
 17.          فارسی، جلال‌الدین. (1372). نهضت‌های پیامبران. تهران: مطهر.
 18.          قرشی بنابی، علی‌اکبر. (1375ق). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
 19.          کافی، مجید. (1397). تاریخ در قرآن؛ تفسیر اجتماعی آیات تاریخی. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
 20.          مغنیه، محمدجواد. (1424ق). التفسیر الکاشف. قم: دارالکتب الاسلامی.
 21.          مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
 22.          نجف‌بیگی، رضا. (1395). سازمان و مدیریت. تهران: ترمه.

  • تاریخ دریافت 30 بهمن 1404
  • تاریخ بازنگری 30 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش 04 خرداد 1405