قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

استنادات قرآنی ملاصدرا در نقد بحران اجتماعی و سیاسی و راه‌های برون رفت آن با تکیه بر کتاب کسر اصنام الجاهلیه و رساله سه اصل

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، صندوق پستی 56441 -888تهران، ایران
2 استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم قرآنی شاهرود، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، شاهرود،
چکیده
حکمت متعالیه با هدف اصلاح و تکمیل عقل عملی، تنها در بستر زیست اجتماعی قابل تحقق است؛ ازهمین‌روست که ملاصدرا به‌عنوان فیلسوفی اجتماعی، پرداختن به وضعیت تاریخی و اجتماعی زمانه را وظیفه فیلسوف می‌داند و خود در رساله کسر اصنام الجاهلیه و رساله سه اصل بدان اهتمام جست. بت‌شناسی و ارتباط آن با جاهلیت اجتماعی و وضعیت بحرانی جامعه یکی از محورهای فلسفه اجتماعی ملاصدرا است که تاکنون کمتر موردپژوهش قرارگرفته است. نقد ملاصدرا از وضعیت اجتماعی و سیاسی زمانه خود در حقیقت فهم نادرستی از دین به‌صورت تفسیر تخدیری پیامدهای بدی را در آینده ممکن است به بار بیاورد را موردتوجه قرار داده است و چنین تفسیرهایی از دین را موجب تولید «معجون افسون سم مکر و افسون و تریاق پر زهر» می‌داند. تزریق چنین افیونی جامعه را دچار خواب‌آلودگی اجتماعی می‌کند و بخش زیادی از جامعه را در جهالتی فراگیر و ناهشیاری عمومی فرومی‌برد. ملاصدرا در کتاب کسر اصنام الجاهلیه به ارائه گزارشی از اوضاع اجتماعی و سیاسی زمانه خود که نوعی آسیب‌شناسی پدیده‌های اجتماعی و نقد گروه‌های مرجع شکل‌گرفته در جامعه است، می‌پردازد و به فراخور نیاز نیز به آیات الهی استناد و استشهاد می‌کند. رساله سه اصل نیز یک رساله معرفت النفسی اجتماعی، اخلاق اجتماعی - سیاسی را بر مبنای سه اصل مطرح‌شده در این رساله تبیین کرده است. نظر به بهره‌گیری ملاصدرا از آیات الهی و همچنین اهمیت این مسئله، در این مقاله با روش تحلیل مضمون بحران اجتماعی و سیاسی جامعه و بیان استنادات قرآنی ملاصدرا واکاوی شد. یافته‌های پژوهش در بعد مختصات زمانه، مضامین فراگیر «ناهشیاری و جهل عمومی، دین ورزی ابزارمندانه، فقدان رهبر و گژتابی‌ رفتاری» را نشان داد. انکسار این بت‌ها از سوی فیلسوف اجتماعی چون ملاصدرا، بیانگر راه برون‌رفت از این معضل اجتماعی است که در مضامین فراگیر «معرفت و تهذیب نفس، شریعت‌مداری، پیشواگرایی و عمل به قرآن» به‌دست‌آمده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Quranic References of Mulla Sadra in Critique of Social and Political Crisis and Paths to Overcome It Based on the Book “Kasar Asnam al-Jahiliyyah” and the Treatise “Three Principles

نویسندگان English

zahra Abyar 1
Davud Saemi 2
1 Department of Islamic Education, Farhangian University, P.O. Box 14665-889, Tehran, Iran
2 .....
چکیده English

Hekmat-e Mota’aliyeh, aimed at reforming and completing practical reason, can only be realized within the framework of social life. Mulla Sadra, as a social philosopher, considers addressing the historical and social conditions of his time to be the philosopher’s duty. He emphasizes this in his works, “Risaleh Kasr Asnam al-Jahiliyeh” and “Risaleh Se Asl.” The study of idol worship and its connection to social ignorance and the critical state of society is a central theme in Mulla Sadra’s philosophy, which remains underexplored in research.Mulla Sadra critiques the social and political conditions of his era, highlighting misunderstandings of religion that can lead to detrimental interpretations with negative future consequences. He views these interpretations as a “mixture of the poison of deceit and the antidote of venom.” Such interpretations cause social drowsiness, plunging many into widespread ignorance and unconsciousness.In “Risaleh Kasr Asnam al-Jahiliyeh,” Mulla Sadra analyzes the social and political conditions of his time, presenting a pathology of social phenomena and critiquing the reference groups that have emerged. He also references divine verses as necessary. “Risaleh Se Asl” outlines a treatise on social self-knowledge and social-political ethics based on three principles discussed in the work.This paper analyzes the social and political crisis through thematic analysis and examines Mulla Sadra’s Quranic references. The findings highlight pervasive themes of “unconsciousness and public ignorance, instrumental religiosity, lack of leadership, and behavioral deviations.” The dismantling of these idols by a philosopher like Mulla Sadra illustrates a way out of this social dilemma, achieved through the themes of “knowledge and self-purification, adherence to Sharia, leadership, and adherence to the Quran.”

کلیدواژه‌ها English

Mulla Sadra
Treatise on Three Principles
Kasar Asnam al-Jahiliyyah
Quran
social crisis
Jahiliyyah
* قرآن کریم.
امامی جمعه، مهدی (1395). سیر تحول مکتب فلسفی اصفهان از ابن‌سینا تا ملاصدرا. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
امامی جمعه، مهدی (1403). درآمدی بر فلسفه اجتماعی حکمت متعالیه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
آبیار، زهرا؛ آبیار، شهلا (1400). «خوانش قرآنی ملاصدرا در پاسخ به انحرافات فکری و فرهنگی عارف نمایان عصر (با تأکید بر کتاب کسر اصنام الجاهلیة)». قرآن، فرهنگ و تمدن. شماره 6. صص 98-118.
بریه، امیل (1385). تاریخ فلسفه قرن هفدهم. ترجمه اسماعیل سعادت. تهران: انتشارات هرمس.
جعفریان، رسول (1370). «انتقاد از وضعیت جامعه دینی عصر صفوی». کیهان اندیشه. شماره 37. صص 155-165.
جعفریان، رسول (1388). سیاست و فرهنگ روزگار صفوی. ج 1. تهران: نشر علم.
جعفریان، رسول (1388). سیاست و فرهنگ روزگار صفوی. ج 2. تهران: نشر علم.
شیخ مفید، محمد بن محمد (1413). الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. ج 1. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366 الف). تفسیر القرآن الکریم. تصحیح محمد خواجوی. قم: انتشارات بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366 ب). مفاتیح الغیب. ویراسته محمد خواجوی. تهران: انتشارات مولی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1371). عرفان و عارف نمایان. ترجمه کسر اصنام الجاهلیه. مترجم محسن بیدارفر. تهران: الزهرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1377). رساله سه اصل. تصحیح و مقدمه حسین نصر. تهران: مولی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1391). شواهد الربوبیه. تصحیح، تحقیق و مقدمه سید مصطفی محقق داماد. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. ج 1. چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
عابدی جعفری، حسن و دیگران (1397). «تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی». اندیشه مدیریت راهبردی. سال 1. شماره 1. پیاپی 13. صص 151-198.
فتاحی اردکانی، محسن؛ آقا نوری، علی (1394). «ناکارآمدی فرهنگی و اجتماعی تصوف در عصر صفوی و نقش آن در تحکیم موقعیت فقیهان شیعه». پژوهشنامه امامیه. شماره 2. صص 67-84.
محمدپور، احمد (1392). روش تحقیق کیفی ضد روش دو؛ مراحل و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی. تهران: جامعه‌شناسان.
Bacon, Francis (2002). The New organon. Translated from Latin to English by Michael Silverthorne. London: Cambridge University Press.
Bacon, Francis (2017). New Atlantis and the Great Instauration. Second edition. UK: Blackweh.
Bowen, Catherine Drinker (1993). Francis Bacon: The Temper of a man. New York: Fordham University Press.
Braun, V, & Clarke, V. (2020). «Reflecting on reflexive thematic analysis». Qualitative Research in Psychology. 18(3). 328-344.
Creswell, J. W, & Poth, C. N. (2022). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches. SAGE Publications. (pp. 95-110).
Smith, R, & Jones, A. (2023). «Analyzing literary texts: A qualitative approach». Journal of Literary Studies. 45(2). 145-162.
Sterling, M. (2021). «Thematic analysis in qualitative research: A practical guide». Qualitative Research. 21(3). 455-471.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 17 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 19 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 17 آبان 1404