قرآن و علوم اجتماعی

قرآن و علوم اجتماعی

استنادات قرآنی ملاصدرا در نقد بحران اجتماعی و سیاسی و راه‌های برون رفت آن با تکیه بر کتاب کسر اصنام الجاهلیه و رساله سه اصل

نوع مقاله : مقاله علمی پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، ایران، تهران(نویسنده مسئول)
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم قرآنی شاهرود، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، شاهرود، ایران
چکیده
حکمت متعالیه با هدف اصلاح و تکمیل عقل عملی، تنها در بستر زیست اجتماعی قابل تحقق است؛ ازهمین‌روست که ملاصدرا به‌عنوان فیلسوفی اجتماعی، پرداختن به وضعیت تاریخی و اجتماعی زمانه را وظیفه فیلسوف می‌داند و خود در رساله کسر اصنام الجاهلیه و رساله سه اصل بدان اهتمام جست. بت‌شناسی و ارتباط آن با جاهلیت اجتماعی و وضعیت بحرانی جامعه یکی از محورهای فلسفه اجتماعی ملاصدرا است که تاکنون کمتر موردپژوهش قرارگرفته است. نقد ملاصدرا از وضعیت اجتماعی و سیاسی زمانه خود در حقیقت فهم نادرستی از دین به‌صورت تفسیر تخدیری پیامدهای بدی را در آینده ممکن است به بار بیاورد را موردتوجه قرار داده است و چنین تفسیرهایی از دین را موجب تولید «معجون افسون سم مکر و افسون و تریاق پر زهر» می‌داند. تزریق چنین افیونی جامعه را دچار خواب‌آلودگی اجتماعی می‌کند و بخش زیادی از جامعه را در جهالتی فراگیر و ناهشیاری عمومی فرومی‌برد. ملاصدرا در کتاب کسر اصنام الجاهلیه به ارائه گزارشی از اوضاع اجتماعی و سیاسی زمانه خود که نوعی آسیب‌شناسی پدیده‌های اجتماعی و نقد گروه‌های مرجع شکل‌گرفته در جامعه است، می‌پردازد و به فراخور نیاز نیز به آیات الهی استناد و استشهاد می‌کند. رساله سه اصل نیز یک رساله معرفت النفسی اجتماعی، اخلاق اجتماعی - سیاسی را بر مبنای سه اصل مطرح‌شده در این رساله تبیین کرده است. نظر به بهره‌گیری ملاصدرا از آیات الهی و همچنین اهمیت این مسئله، در این مقاله با روش تحلیل مضمون بحران اجتماعی و سیاسی جامعه و بیان استنادات قرآنی ملاصدرا واکاوی شد. یافته‌های پژوهش در بعد مختصات زمانه، مضامین فراگیر «ناهشیاری و جهل عمومی، دین ورزی ابزارمندانه، فقدان رهبر و گژتابی‌ رفتاری» را نشان داد. انکسار این بت‌ها از سوی فیلسوف اجتماعی چون ملاصدرا، بیانگر راه برون‌رفت از این معضل اجتماعی است که در مضامین فراگیر «معرفت و تهذیب نفس، شریعت‌مداری، پیشواگرایی و عمل به قرآن» به‌دست‌آمده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Mulla Sadra’s Qur’anic Citations in Critiquing Social and Political Crises and Exploring Pathways for Overcoming Them: A Study Based on Kasr al-Aṣnām al-Jāhiliyyah and Risālah-yi Seh Aṣl

نویسندگان English

zahra Abyar 1
Davud Saemi 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Studies Education, Farhangian University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 Assistant Professor, Department of Qur’anic Sciences and Ḥadīth, Shahroud Faculty of Qur’anic Sciences, University of Qur’an and Islamic Studies, Shahroud, Iran
چکیده English

Transcendent Philosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah), with the aim of reforming and completing practical reason, can only be realized within the context of social life. It is for this reason that Mulla Ṣadrā, as a social philosopher, regards addressing the historical and social conditions of his time as a philosopher’s duty. He devoted considerable attention to this matter in Risālat Kasr Aṣnām al-Jāhiliyyah and Risālat-i Seh Aṣl (The Treatise on Three Principles). The analysis of idols and their relationship to social ignorance (Jāhiliyyah) and the critical condition of society constitutes one of the central themes of Mulla Ṣadrā’s social philosophy; yet, it has received comparatively little scholarly attention to date. Mulla Ṣadrā’s critique of the social and political conditions of his time focuses, in fact, on a misunderstanding of religion in the form of an anesthetizing interpretation whose consequences could produce harmful effects in the future. He considers such interpretations of religion to result in the production of “a concoction of the magic of poison, deception, and sorcery, and an antidote laden with deadly poison.” The injection of such an opiate into society induces social drowsiness and plunges a large portion of society into widespread ignorance and general unconsciousness. In Kasr Aṣnām al-Jāhiliyyah, Mulla Ṣadrā presents an account of the social and political conditions of his time, constituting a kind of pathology of social phenomena and a critique of the reference groups that had emerged within society, and, where appropriate, cites and adduces divine verses as evidence. Risālat-i Seh Aṣl is likewise a treatise on social self-knowledge and social-political ethics, in which these subjects are explained on the basis of the three principles presented in the treatise. Given Mulla Ṣadrā’s use of divine verses and the significance of this issue, the present article employs thematic analysis to examine the social and political crisis of society and analyze Mulla Ṣadrā’s Qur’anic citations. The findings, with regard to the characteristics of his time, reveal the overarching themes of “unconsciousness and general ignorance, instrumental religiosity, the absence of leadership, and behavioral distortion.” The breaking of these idols by a social philosopher such as Mulla Ṣadrā indicates a way out of this social predicament, identified through the overarching themes of “knowledge and self-purification, adherence to the Sharīʿah, commitment to leadership, and acting upon the Qur’an.”

کلیدواژه‌ها English

Mulla Ṣadrā
Risāleh-i Seh Aṣl
Kasr Aṣnām al-Jāhiliyyah
Qur&‌‌rsquo
an
Social crisis
Jāhiliyyah
* قرآن کریم.
امامی جمعه، مهدی (1395). سیر تحول مکتب فلسفی اصفهان از ابن‌سینا تا ملاصدرا. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
امامی جمعه، مهدی (1403). درآمدی بر فلسفه اجتماعی حکمت متعالیه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
آبیار، زهرا؛ آبیار، شهلا (1400). «خوانش قرآنی ملاصدرا در پاسخ به انحرافات فکری و فرهنگی عارف نمایان عصر (با تأکید بر کتاب کسر اصنام الجاهلیة)». قرآن، فرهنگ و تمدن. شماره 6. صص 98-118.
بریه، امیل (1385). تاریخ فلسفه قرن هفدهم. ترجمه اسماعیل سعادت. تهران: انتشارات هرمس.
جعفریان، رسول (1370). «انتقاد از وضعیت جامعه دینی عصر صفوی». کیهان اندیشه. شماره 37. صص 155-165.
جعفریان، رسول (1388). سیاست و فرهنگ روزگار صفوی. ج 1. تهران: نشر علم.
جعفریان، رسول (1388). سیاست و فرهنگ روزگار صفوی. ج 2. تهران: نشر علم.
شیخ مفید، محمد بن محمد (1413). الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. ج 1. قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366 الف). تفسیر القرآن الکریم. تصحیح محمد خواجوی. قم: انتشارات بیدار.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366 ب). مفاتیح الغیب. ویراسته محمد خواجوی. تهران: انتشارات مولی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1371). عرفان و عارف نمایان. ترجمه کسر اصنام الجاهلیه. مترجم محسن بیدارفر. تهران: الزهرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1377). رساله سه اصل. تصحیح و مقدمه حسین نصر. تهران: مولی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1391). شواهد الربوبیه. تصحیح، تحقیق و مقدمه سید مصطفی محقق داماد. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه. ج 1. چاپ سوم. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
عابدی جعفری، حسن و دیگران (1397). «تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی». اندیشه مدیریت راهبردی. سال 1. شماره 1. پیاپی 13. صص 151-198.
فتاحی اردکانی، محسن؛ آقا نوری، علی (1394). «ناکارآمدی فرهنگی و اجتماعی تصوف در عصر صفوی و نقش آن در تحکیم موقعیت فقیهان شیعه». پژوهشنامه امامیه. شماره 2. صص 67-84.
محمدپور، احمد (1392). روش تحقیق کیفی ضد روش دو؛ مراحل و رویه‌های عملی در روش‌شناسی کیفی. تهران: جامعه‌شناسان.
Bacon, Francis (2002). The New organon. Translated from Latin to English by Michael Silverthorne. London: Cambridge University Press.
Bacon, Francis (2017). New Atlantis and the Great Instauration. Second edition. UK: Blackweh.
Bowen, Catherine Drinker (1993). Francis Bacon: The Temper of a man. New York: Fordham University Press.
Braun, V, & Clarke, V. (2020). «Reflecting on reflexive thematic analysis». Qualitative Research in Psychology. 18(3). 328-344.
Creswell, J. W, & Poth, C. N. (2022). Qualitative Inquiry and Research Design: Choosing Among Five Approaches. SAGE Publications. (pp. 95-110).
Smith, R, & Jones, A. (2023). «Analyzing literary texts: A qualitative approach». Journal of Literary Studies. 45(2). 145-162.
Sterling, M. (2021). «Thematic analysis in qualitative research: A practical guide». Qualitative Research. 21(3). 455-471.

  • تاریخ دریافت 17 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 19 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 17 آبان 1404